Woensdag 6 april

Vandaag stemmen voor (tegen?) het associatieverdrag met Oekraïne. Ter gelegenheid daarvan een kaart met de literaire nalatenschap van deze voormalige Sovjet-republiek.

***

In zijn roman Odessa Star (2002) gebruikt Herman Koch ‘Odessa’ als een symbool voor het stoere gangsterleven waarnaar zijn hoofdpersoon hunkert. De Oekraïense havenstad zelf komt in het boek niet voor, maar het is duidelijk dat het dé plaats is voor misdadigers om vakantie te vieren. Misschien heeft Koch zich goed gedocumenteerd en gaat een beetje boef tegenwoordig waterskiën op de Zwarte Zee; maar ik vind het eigenlijk aardiger om te denken dat de schrijver zich heeft laten inspireren door de beroemde verhalen die Isaac Babel (1894-1940) wijdde aan het joodse getto in zijn geboortestad. Veel schilderachtiger dan de gangsters daar kunnen zelfs de antihelden uit de films van Quentin Tarantino niet zijn.

In de tijd van Babel was de Oekraïne het belangrijkste centrum van de Oostjoodse cultuur. Odessa is de locatie van een van de bekendste Jiddische romans, Manke Fisjke van Mendele Mojcher Sforim. In het noordelijker gelegen provinciestadje Berdytsjev situeerde Pinchas Kahanovitsj alias Der Nister (‘de verborgene’) zijn epos De familie Masjber, dat wel beschouwd wordt als de Grote Jiddische Roman. En Kiev zou nog steeds het stralende middelpunt van de Jiddische letterkunde zijn, als het niet getroffen was door twee twintigste-eeuwse catastrofes: de jodenvervolging door de nazi’s in de jaren veertig en de stalinistische onderdrukking van de Jiddische cultuur vanaf 1948.

[tekst gaat door onder de kaart]

Uit: Steinz - Gids voor de wereldliteratuur (2015); kaart getekend door Rik van Schagen

Uit: Steinz – Gids voor de wereldliteratuur (2015); kaart getekend door Rik van Schagen

Het zijn niet alleen joodse schrijvers die de Oekraïne op de literaire kaart hebben gezet – je hoeft alleen maar te denken aan Alfred Tennyson, die de Britse helden van de Krimoorlog in een gedicht eerde; of aan Konstantin Paustovski (1892-1968), die in zijn zesdelige memoires onder meer een onvergetelijk beeld opriep van de Oekraïne ten tijde van de tsaren, de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie. Maar de joodse nalatenschap heeft wel de indrukwekkendste literatuur opgeleverd – van de verhalen van de Pool Bruno Schulz en de gedichten van de Duitstalige Roemeen Paul Celan tot desuccesroman Everything Is Illuminated van de Amerikaan Jonathan Safran Foer. Dat laatste boek, waarin een magisch-realistisch verhaal over een Oekraïense sjtetl vervlochten wordt met de zoektocht van een Amerikaan naar de vrouw die zijn grootvader van de nazi’s redde, is een bewijs dat noch de Duitse pogroms noch de stalinistische zuiveringen een eind hebben kunnen maken aan de joodse cultuur in de Oekraïne.

Advertenties

2 thoughts on “Woensdag 6 april

  1. Ook in “The Hare with Amber Eyes” van Edmund de Waal gaan we op het eind nog even terug naar Odessa, waar de Ephrussi Family zijn oorsprong had. Joodse wortels in handel en banken, daarna in diaspora over Europa met grote invloed in kunst, cultuur, financien; En de ondergang in de tweede wereldoorlog. Fascinerend boek!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s