Zaterdag 31 oktober

Vanavond viert Noord-Amerika (en de rest van de westerse wereld) Halloween. In welke roman van Bret Easton Ellis speelt dit kinderfeest een lugubere rol?

In Lunar Park, dat tien jaar geleden verscheen. Ter gelegenheid daarvan hieronder de recensie die ik op 2 september 2005 in NRC Handelsblad publiceerde. Terug naar de tijd dat boekbesprekingen zonder probleem nog bijna 2500 woorden konden tellen.

***

Ellis Lunar Park 1Alleen al over het eerste hoofdstuk van Lunar Park, de nieuwe roman van Bret Easton Ellis, zou je een heel essay kunnen schrijven. `Het begin’ heet het, en de 41-jarige schrijver lijkt er een verbazingwekkend oprecht overzicht van zijn eigen levensloop in te geven. Hij begint met het citeren van de eerste zin van een nieuwe roman die hij net heeft voltooid – `Je geeft een voortreffelijke imitatie van jezelf’ – en wijdt vervolgens twee volle bladzijden aan het analyseren van de openingszinnen van zijn eerdere romans, die verwerden van `beknopt en eenvoudig’ (Less Than Zero, 1985) tot `opgeblazen en banaal’ (Glamorama, 1999). Waarna ‘Bret Easton Ellis’ de hoop uitspreekt dat de sobere beginzin van Lunar Park de eerste stap is op weg naar zijn `vroegere eenvoud’.

Want, zo schrijft Ellis, de steeds barokker wordende stijl van zijn romans was de weerspiegeling van een uit de hand lopend leven. Een leven dat in een stroomversnelling kwam door het onwaarschijnlijke succes van zijn debuut. Less Than Zero, een schokkende roman over verveelde westkustjongeren, bestond uit `heel korte scènes, geschreven in een soort beheerst, filmisch haiku’ en maakte Ellis niet alleen tot de schrijver voor de MTV-generatie, maar ook tot het middelpunt van het groepje hippe schrijvers dat de Brat Pack werd genoemd. ‘Elke deur ging wijd open,’ schrijft hij in een prachtige passage over alle verleidingen van die dagen. ‘Het was altijd de eerste rang. Het was altijd de voorste plaats in de achtbaan. Het was nooit: ,,Laten we de fles Cristal-champagne níet halen.” Het was een wereld die hard op weg was een plek te worden zonder grenzen.’ En vanzelfsprekend wemelde het op die plek van de drugs (heel veel cocaïne en heel veel drank) en van de willige supermodellen in spe.

Ellis Lunar Park 6Boeken werden steeds meer bijzaak. Genadeloos veroordeelt Ellis de leeghoofdigheid van zijn tweede roman The Rules of Attraction (`het was zogenaamd een aanklacht tegen, nou ja, niets eigenlijk’), de gemakzucht van zijn verhalenbundel The Informers en van zijn roman over terrorisme en mode Glamorama (‘er zat genoeg pornografie en afslachting in [om] mijn fans tevreden te stellen, dus stond het bijna op elke bestsellerslijst, ondanks de recensies die meestal eindigden met het woord ‘Bah’). Het enige boek waar zijn hart in zat – en dat hij naar eigen zeggen geschreven had als medium voor een kwade geest die hem leek te bezoeken – was American Psycho (1991), over een beurshandelaar annex seriemoordenaar in het New York van de jaren tachtig. Maar door die roman werd hij het lijdend voorwerp van verhitte debatten, die bijna allemaal niet-literair waren. Na zijn beschrijvingen van de moord- en martelpartijen van Patrick Bateman gold hij als een vrouwenhater, een sadist en een gevaarlijk mens die labiele geesten op verkeerde ideeën bracht. ‘It was the year of being hated.’

Ook persoonlijk legt Ellis zichzelf bloot in het eerste hoofdstuk van Lunar Park, misschien onder het motto: `ik kon in non-fictie nooit zo eerlijk over mezelf zijn als in een van mijn romans’. Er is de moeizame verhouding met zijn minachtende, alchoholistische vader, en zijn onvermogen om normale relaties aan te gaan, zelfs met de vergevensgezinde filmster Jayne Dennis (die eind jaren tachtig een kind van hem krijgt waarmee hij niets te maken wil hebben). Zijn verslavingen worden breed uitgemeten, en ook zijn aanvallen van paniek en drug-induced paranoia tijdens de eindeloze promotietournees na Glamorama. En dan, in 2001, komt het keerpunt. Bret Easton Ellis wordt wakker (‘one afternoon’) en beseft dat hij niet eens meer weet hoe hij het espresso-apparaat moet aanzetten: ‘Het was tijd om de schade binnen de perken te houden. Het was tijd om contacten te herstellen. Het was tijd om meer van mezelf te verwachten.’ Hij belt de doortastende Jayne Dennis, die altijd een zwak plekje voor de vader van haar eerste kind heeft gehouden, en laat zich door haar meetronen naar een villa in een klein noordoostelijk stadje op veilige afstand van New York. Daar begint zijn nieuwe leven, in een gezin met een zoon, Robbie, en een stiefdochter, Sarah, en als parttime docent creatief schrijven op een college. Daar begint ook de eigenlijke roman Lunar Park, het verslag van de gruwelijke gebeurtenissen die vervolgens plaats hadden. Bedenk, zegt de schrijver, ‘het is allemaal echt gebeurd, elk woord is waar’.

Ellis Lunar Park 8Het klinkt overtuigend, en veel van de uitspattingen en instortingen die Ellis beschrijft kende ik uit de kranten en de literaire roddelbladen. Maar van Jayne Dennis had ik nog nooit gehoord, en de filmencyclopedie ook niet – wat vreemd is in het geval van een actrice die in de jaren tachtig en negentig onder anderen tegenover Keanu Reeves en Russell Crowe stond. Als je haar googlet, kom je bij een mooie site, met foto’s van een slanke brunette met Ellis, en posters en videohoesjes van de films waarin ze speelde. Een paar hits later blijkt dat allemaal nep uit de koker van een reclamebureau, en weet je zeker dat Jayne een verzinsel is van Ellis. Je had het kunnen weten: de roman is allang begonnen, en de schrijver speelt een postmodern spelletje met de dunne scheidslijn tussen fictie en werkelijkheid, tussen auteur en ikfiguur.

Veel sterker kun je een boek niet ingetrokken worden, en na zo’n begin zijn zelfs de geestige hoofdstukken twee en drie – een beschrijving van een wild pre-Halloweenfeest in de stijl van de Brat Pack-schrijvers en van de ochtend daarna – enigszins teleurstellend. Lunar Park lijkt een `normale roman’ geworden, over een hippe schrijver die maar moeilijk kan aarden als huisvader in suburbia. Drie maanden na zijn trouwbelofte aan Jayne probeert Bret alweer zijn studenten te versieren, en komt hij de dag niet door zonder cocaïne (gesnoven met zijn oude kunstbroeder Jay McInerney), slaap- en pepmiddelen, antidepressiva en liters alcohol. Het leven in de buitenwijk, beschreven als ‘een toevluchtsoord voor de minder strijdvaardigen’, verschilt daarmee in weinig van dat in de grote stad, al kom je daar beduidend minder kinderen tegen (laat staan kinderen die rustig worden gehouden met tientallen soorten meds) en ook geen angstige ouders, die hun kinderen met Halloween eigenlijk nauwelijks uit de SUV durven te laten om in hun vermommingen langs de huizen te gaan. Dat laatste is trouwens niet ten onrechte, want sinds Brets verhuizing naar Midland County is er al een half dozijn jongens uit de streek spoorloos verdwenen.

Ellis Lunar Park 5Wat de spanning in Lunar Park terug moet brengen, is de opeenvolging van kleine mysteries die Bret meemaakt. Het begint met de verschijning van een onbekende jongen in Patrick Bateman-kostuum (een met bloed bevlekt Armani-pak) op de Halloweenparty, en met Brets ontdekking, meteen daarna, van een door de feestartikelenwinkel achtergelaten grafzerk waarop de naam en sterfdatum van zijn vader staat. Bret krijgt rare e-mails, ziet (net als de rest van zijn gezin) hoe de pas aangebrachte stuclaag van het huis afbladdert en hoe er op de van kleur veranderende vloerbedekking voetstappen van as verschijnen. Er wordt geknaagd aan de deur van zijn zoons kamer, er liggen dode kraaien in het zwembad, er rijdt op gezette tijden een bekende auto uit het verleden voorbij, en af en toe lijkt het alsof de speciaal uit Mexico geïmporteerde reuzenknuffel van zijn stiefdochtertje tot leven komt. Bret krijgt sterk het gevoel dat zijn vader uit de dood is opgestaan om hem te straffen voor het feit dat hij de hoofdpersoon uit American Psycho naar hem modelleerde, ‘zijn woede, zijn obsessie met status, zijn eenzaamheid’.

Alle beproefde middelen uit de horrorindustrie worden uit de kast gehaald, maar literair interessant wordt het pas wanneer Bret bezoek krijgt van een politie-inspecteur die hem vertelt dat er in Midland County een seriemoordenaar rondwaart die de gruwelen van Patrick Bateman kopieert – gruwelen waarvan waarschijnlijk ook de door hem begeerde studente het slachtoffer is geworden. Terwijl hij wacht op de volgende moord en thuis bezocht wordt door allerhande geesten, gaat Bret bij zichzelf te rade. Wat wilde hij met American Psycho? Zijn motieven waren toch zuiver? ‘Het was ,,interessant” en ,,opwindend” geweest dat soort geweld te onderzoeken en het was allemaal hoe dan ook ,,metaforisch” […] Bovendien lag het er dik bovenop dat Patrick Bateman een onbetrouwbare verteller was, en als je het boek goed las zou je er uiteindelijk aan kunnen twijfelen of deze misdaden wel hadden plaatsgevonden […] De moorden en martelingen waren in feite fantasieën die gevoed werden door zijn razernij en woede over de manier waarop het leven in Amerika in elkaar stak.’

Ellis Lunar Park 7Vanaf dit punt is Lunar Park een boek vol verdubbelingen. Ellis neemt het aloude Doppelgängermotiv en laat het exploderen. Patrick Bateman was de gefictionaliseerde dubbelganger van zijn vader, maar Bret lijkt meer op zijn vader dan hem lief is. De jongen in het bebloede Armani-pak, die door Bret verdacht wordt van de seriemoorden, lijkt griezelig veel op Bret toen hij jong was. En wát hij doet – een roman werkelijkheid laten worden – is precies wat de schrijver heeft gedaan. Op tweederde van het boek krijgt Bret het idee dat hij verzeild is geraakt ‘in een film, een roman, de droom van een gek die door iemand anders werd opgeschreven’. En daarna voert hij voortdurend imaginaire tweegesprekken met de schrijver in zijn hoofd, die ‘hunkerde naar chaos, mysterie en dood, [die] snakte naar mythe, legende, toeval en vlammen, [die] wilde dat Patrick Bateman in ons leven terugkeerde. [Maar] ik was op het punt beland waar alles wat de schrijver wilde me met pure wroeging vervulde.’

Het is duidelijk dat Ellis een spelletje speelt met de verantwoordelijkheid van de schrijver, of liever: dat hij de demonen van het schrijverschap probeert te bezweren. Het is niet uitgesloten dat hij zich inderdaad schuldig voelt over de gewelddaden die mogelijk door American Psycho geïnspireerd zijn – hij noemt zelf in hoofdstuk 1 de seriemoorden uit de vroege jaren negentig van Jeffrey Dahmer. Zonder dat de schrijver het wil, wordt wat hij schrijft soms werkelijkheid – daarover heeft Ellis’ New-Yorkse collega Paul Auster in zijn roman Oracle Night (2003) mooi geschreven. Maar moet de schrijver daarvoor gestraft worden? Volgens Ellis’ moordende en spokende dubbelganger wel: ‘Ik wil dat je bepaalde dingen over jezelf inziet,’ zegt hij door de telefoon. ‘Ik wil dat je over je leven nadenkt. Ik wil dat je je bewust wordt van al het afschuwelijks dat je hebt gedaan. Ik wil dat je de ramp onder ogen ziet die Bret Easton Ellis heet.’

Ellis Lunar Park 2Ellis wil heel veel met Lunar Park en je kunt niet zeggen dat alles even goed lukt – vooral zijn weinig subtiele poging om een roman van vader en zoon te schrijven. Bret is door Jayne naar de suburbs gehaald om een vader te zijn voor de zoon die hij twaalf jaar nauwelijks gezien heeft. Daarvoor moet hij heel erg zijn best doen, en al helemaal doordat hij in een voortdurende staat van beneveling verkeert. De angstaanjagende gebeurtenissen, die Robbie vanaf de zijlijn meemaakt (en weigert te geloven) brengen de ontaarde vader en zijn zoon nader tot elkaar, maar leiden uiteindelijk tot niets. De gespiegelde verhaallijn, Brets relatie met zijn dode vader, wordt succesrijker afgewikkeld, maar omdat die gehuld is in allerlei griezelretoriek, krijgen de wijze lessen die Bret leert over respect en vergeving iets potsierlijks.

Stilistisch is Lunar Park (dat volgens Bret niet genoemd is naar de kermis, maar naar het maanlandschap dat bijzondere betekenis heeft voor hem en Robbie) onevenwichtig. De eerste hoofdstukken kenmerken zich door de bekende Ellis-stijl, vol vaart en laconieke humor, maar hoe meer Bret desintegreert, hoe gemakzuchtiger de stijl wordt. In de spannendste gedeeltes vervalt Ellis zelfs stelselmatig in wat je ‘enterproza’ kunt noemen, effectbejag door het onder elkaar plaatsen van alinea’s van één zin. Effectief, want een gedrogeerde schrijver kan nu eenmaal niet zo goed formuleren, maar het leest niet lekker weg. Zoiets wordt dan wel weer goedgemaakt door de schitterend-melancholieke slotbladzijden waarin Bret vertelt waar de as van zijn vader heenwoei toen ze hem ten langen leste verstrooiden – en welke nostalgische associaties dat bij hem oproept.

Ellis Lunar Park 4Net als in Glamorama is het in Lunar Park vooral wennen aan de surrealistische horror waarin de roman ontaardt – op het laatst komt er zelfs een duiveluitdrijver aan te pas die het spookhuis aan Elsinore Lane moet zuiveren. Bij het zoveelste monster dat de aanval opent op de dronken schrijver wordt de suspension of disbelief wel erg op de proef gesteld. Maar Ellis is natuurlijk een specialist in onbetrouwbare vertellers, en Bret is in dat opzicht erger dan Patrick Bateman. Omdat niemand in zijn omgeving hem gelooft – en omdat de mensen die zijn ervaringen zouden kunnen bevestigen op onverklaarbare wijze verdwenen zijn – ben je geneigd te denken dat al die angstaanjagende special effects niets anders dan hallucinaties zijn van een man die volkomen over de rooie is. Net als bij American Psycho kunnen de lezers nog lang discussiëren over fictie en werkelijkheid in de geest van de hoofdpersoon.

Ellis Lunar Park 3‘You’re not a fictional character, are you, Mr. Ellis?’ grapt de politie-inspecteur als Bret de angst uitspreekt dat hij de volgende zal zijn die ten prooi valt aan de Bateman copycat killer. En Bret, het alter ego van Ellis, de man die ons aan het begin Lunar Park heeft verzekerd dat elk woord in het boek waar is, blijft hem het antwoord schuldig.

Bret Easton Ellis: Lunar Park. Uit het Amerikaans vertaald door Inge de Heer en Johannes Jonkers. Anthos, 380 blz. €19,95. De Engelse editie is verschenen bij Picador, 310 blz. €17,95.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s