Zondag 30 augustus

Ter ere van de 218de geboortedag van Mary Shelley een longish read over de roman Frankenstein. Het monster van Doctor Frankenstein houdt al twee eeuwen zowel filmmakers als schrijvende doemdenkers in zijn ban. Hij is een van het dozijn helden uit de Europese literatuur dat het woordenboek gehaald heeft.

Mary Shelley***

It was a dark and stormy night… In een door kaarsen en bliksemschichten verlichte villa aan het Meer van Genève bevonden zich de kroondichters van de Engelse laat-Romantiek: George Gordon Lord Byron met zijn zwangere minnares plus lijfarts, en Percy Bysshe Shelley met zijn jonge vlam Mary Godwin. Om de claustrofobische uren van die juni-avond in 1816 te doden, besloot het gezelschap tot het vertellen van griezelverhalen. Het idee sloeg aan, hoewel pas goed een paar dagen later, toen de 19-jarige Mary na een nachtmerrie op het idee kwam voor een verhaal over een geniale wetenschapper die in het verderf wordt gestort door het wezen dat hij zelf creëerde. Toen Frankenstein or The Modern Prometheus twee jaar later in druk verscheen – Mary was inmiddels mevrouw Shelley – zullen weinigen de blijvende kracht van Mary’s Monster hebben beseft.

Griezelverhalen waren er vóór Mary Shelley ook wel: de achttiende eeuw was de bloeitijd van de gothic novel, die zich kenmerkte door bedreigde maagden, onbetrouwbare buitenlanders en sombere middeleeuwse kastelen. Ook in Frankenstein worden er jonge vrouwen gruwelijk vermoord en spelen zwart-romantische locaties als de Orkney-eilanden en de onherbergzame Alpen een belangrijke rol. Maar Shelley voegde aan de usual suspense een flinke dosis wetenschap toe, en werd zo de grondlegster van de science-fiction. Haar romanheld, de jonge Zwitserse doctor Frankenstein, is een kind van zijn tijd en gelooft onvoorwaardelijk in de zegeningen van de technologische vooruitgang. Hij knutselt uit menselijke resten een wezen in elkaar dat hij bezielt met ‘levenselixer’, en wordt er – net als de Griekse held Prometheus die het vuur van de goden stal – gruwelijk voor gestraft. Het Monster ontsnapt, vermoordt Frankensteins broer en (na Frankensteins weigering om een vrouw voor hem te maken) ook diens vrouw en beste vriend.

Dr Frankenstein (1931)De moraal lijkt duidelijk, en in de door voortschrijdende gen- en biotechnologie (‘frankenfood’) beheerste eenentwintigste eeuw actueler dan ooit: speel niet voor God en hoed je voor de gevaren van de techniek. Een moraal zo oud als de weg naar Praag, want het verhaal van een wetenschapper die een klomp dode materie bezielt is ook de basis van de oude joodse verhalen over de Golem, een wrekende reus die in de zestiende eeuw door de legendarische Rabbi Löw uit klei werd geschapen om de Praagse joden te beschermen tegen antisemitische krachten. Met wisselend succes, want hoewel de Golem aanslagen verwijderde en kwaadsprekers ontmaskerde, groeide hij op een gegeven moment zijn schepper boven het hoofd en draaide hij dol. Goethe baseerde zich op deze legende voor zijn ballade Der Zauberlehrling (1797), die wij vooral kennen van de Disney-bewerking met Mickey Mouse in Fantasia. Of van televisieseries als The Simpsons en The X-Files, van het Pokémonspel (met de golemkaarten Regirock, Regice, Registeel en Regigigas), en van de reuzenglijbaan van Niki de Saint-Phalle in Jeruzalem.

Talloze schrijvers, van Robert Louis Stevenson (Dr Jekyll and Mr Hyde) tot Harry Mulisch (De procedure) en Michel Houellebecq (Les particules élémentaires) hebben zich sinds Frankenstein met deze materie bezig gehouden. Maar het was Mary Shelley in haar gotische briefroman ook om andere dingen te doen. Doctor Frankenstein, het tragische genie, was een zielsverwant van die andere mythische figuur uit de Romantiek: de gekwelde scheppende kunstenaar (die de schrijfster uit haar nabije omgeving maar al te goed kende). En het Monster van Frankenstein, dat pas tot misdaden vervalt als het om zijn afzichtelijkheid door de mensen verstoten wordt, was een variant op de Nobele Wilde, die gecorrumpeerd wordt door slechte invloeden. Moderne lezingen van de roman hebben trouwens tot nóg andere analyses geleid. Mary Shelley-Godwin was de dochter van de beroemde feministe Mary Wollstonecraft en zou met Frankenstein  diverse ideeën uit haar moeders essay A Vindication of the Rights of Women (1792) hebben willen verbreiden, waaronder de stelling dat mannen door roeien en ruiten gaan om zonder de tussenkomst van een vrouw leven te creëren.

'Der Golem' (1920), de voorloper van het monster van Frakenstein

‘Der Golem’ (1920), een zwijgende film over de Praagse voorloper van het monster van Frankenstein

De tragiek van het Monster, dat in de grond zachtmoedig en beschaafd is (en dat zichzelf leert lezen met Goethes Die Leiden des jungen Werther!), was de motor achter de tientallen verfilmingen van Frankenstein, al dan niet met Boris Karloff in de hoofdrol. En die verfilmingen waren weer de bron voor het optreden van het monster in honderden toneelstukken, hoorspelen, strips, televisieprogramma’s, liedjes en computerspellen. Zijn naam is spreekwoordelijk geworden – de sciencefictionschrijver Isaac Asimov beschreef de menselijke angst voor robots als een ‘Frankensteincomplex’ – en als griezelicoon heeft het Monster, dat allang de naam van zijn schepper heeft aangenomen, alleen concurrentie van Graaf Dracula; heel toepasselijk, want de bron voor de succesrijke roman Dracula (1897) van Bram Stoker was een ander verhaal dat voortkwam uit de nachtelijke sessies in de Geneefse villa van Lord Byron: The Vampyre van Byrons lijfarts John Polidori.

Een deel van dit artikel verscheen eerder in ‘Made in Europe’ (Nieuw Amsterdam, 2015)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s