Django Reinhardt (zigeunerjazz)

Dit weekend is in Rotterdam North Sea Jazz, het grootste Europese eerbetoon aan de muziek die altijd met de Verenigde Staten wordt geassocieerd. Maar er zijn ook Europese erflaters: de Waalse Fransman Django Reinhardt combineerde de muziek van de Sinti met Amerikaanse jazz en creëerde een genre dat nog steeds wint aan populariteit.

 ***

Sultan+Of+SwingAan weinig jazz musici is postuum zoveel eer betoond – en terecht. In zijn korte leven, van 1910 tot 1953, zette Django Reinhardt met zijn gypsy style de Europese jazz op zijn kop. Bovendien beïnvloedde hij niet alleen generaties muzikanten – of ze nu afkomstig waren uit de jazz, de country of de pop – maar inspireerde hij ook filmmakers, liedjesschrijvers en zelfs computernerds, die onder andere de software ontwierpen waarop de blog WordPress draait. Zijn jazz manouche, zo genoemd naar een van de Franse aanduidingen voor het Sintivolk, verenigde de swing van de jaren dertig met de ritmische en harmonische tradities van de zigeunermuziek. Maar het was vooral zijn gitaarspel, met het typerende getokkel, dat diepe indruk maakte op zulke verschillende gitaargrootheden als Eric Clapton, Carlos Santana, B.B. King, José Feliciano, Jerry Garcia en Willy Nelson..

734796015527

En dat met twee vingers! Reinhardt, die werd geboren in het Waalse gehucht Liberchies (boven Charleroi) en opgroeide in de Sintikampen rondom Parijs, was op achttienjarige leeftijd tijdens een brand in zijn woonwagen zwaar gewond geraakt. Zijn rechterbeen was verlamd en zijn pink en ringvinger hadden derdegraadsverbrandingen. Toen hij na het ongeluk opnieuw moest leren spelen, wende hij zichzelf aan te soleren met twee vingers, waarbij hij de andere twee alleen gebruikte voor het akkoordenwerk. Muzikaal was zijn grote voorbeeld Louis Armstrong, maar nog belangrijker voor zijn carrière was zijn ontmoeting met de Italiaans-Franse violist Stéphane Grappelli. Samen met Reinhardts broer Joseph, de gitarist Roger Chaput en de bassist Louis Vola vormden ze in 1934 het kwintet van de Hot Club de France in Parijs. Een drummer hadden ze niet nodig; die functie werd overgenomen door de Selmer-Maccaferri-gitaren met hun karakteristieke swing die ‘la pompe’ wordt genoemd; ze gebruikten hun klankkasten als percussie-instrumenten. Ze speelden standards, maar ook door Reinhardt geschreven instant-klassiekers als ‘Nuages’ en ‘Swing ‘42’.

ORP071069_DJANGO_REINHARDTOverigens was het oorspronkelijke kwintet in 1939 al ter ziele, omdat Grappelli bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog had besloten om in Engeland te blijven waar het Quintette du Hot Club de France op tournee was. Reinhardt ging terug naar Parijs en overleefde daar de oorlog – onder bescherming van een hoge nazi, die lak had aan zowel het oppakken van zigeuners als het verbod op een entartete muzieksoort als jazz. Na de oorlog vierde Reinhardt nog korte tijd triomfen in Amerika, waar hij samenspeelde met onder meer Duke Ellington en Dizzy Gillespie. En niet lang voor zijn dood bekeerde hij zich tot de elektrische gitaar en maakte hij een album dat invloeden uit de Amerikaanse bebop incorporeerde.

Django Reinhardt was het hoogtepunt en de vernieuwer van de gypsy style, een muzieksoort met een lange traditie die teruggaat tot Noord-India (waar de nomadische Roma en Sinti oorspronkelijk vandaan kwamen) en die elementen uit de Turkse, Arabische, Perzische en Oost-Europese volksmuziek in zich bergt. Toch is het vooral de manier van spelen waardoor de zigeunermuziek zich onderscheidt: volksdeuntjes worden versierd met glissandi en arpeggo’s, opzwepende ritmische variaties, gevarieerde akkoorden, nieuwe harmonische overgangen en zogeheten Luftpausen, momenten waarop de primas (soloviolist van een zigeunerorkest) een break aanbrengt in de melodie. Je kunt het allemaal prachtig zien en horen als je in een Hongaars restaurant wordt getrakteerd op een uitvoering am Tisch, een concertvorm die bijna drie eeuwen geleden is ‘uitgevonden’ door de eerste vrouwelijke primas uit de geschiedenis: Panna Czinka, bijgenaamd de Zigeuner-sapfo.

Gegeven de nomadische levensstijl van de Roma en Sinti is het niet verwonderlijk dat de zigeunermuziek zich over vele landen verspreid heeft. Het meest tot de verbeelding spreken waarschijnlijk de flamenco van de Andalusische gitanos en de door cimbaal en panfluit gekenmerkte muziek van de Roemeense lăutari, maar er is ook de tsjalga in Bulgarije, de cigányzene in Hongarije en de fasıl in Turkije (waarin de klarinet een belangrijke rol speelt). Vooral tussen 1930 en 1960, waarschijnlijk niet toevallig de hoogtijdagen van de gypsy jazz van Django Reinhardt, werd de muziek met veel succes geëxporteerd naar West-Europa, door rajkó-orkesten met jonge vioolvirtuozen. En in een nieuwe mengvorm kwam de zigeunermuziek aan het begin van de 21ste eeuw zelfs in de hitparade in het kielzog van de Balkan Beats van de ex-Joegoslavische bandleider Goran Bregović.

0004Toch is het beste exportproduct van het Roma- en Sinti-erfgoed de gypsy jazz, die ieder jaar groots wordt gevierd op de festivals van Liberchies en Samois-sur-Seine (waar Reinhardt overleed), en in Duitsland, Ierland, Scandinavië, Groot-Brittannië, Zuid-Afrika, Australië en Noord-Amerika. In ieder land treden directe erfgenamen van Reinhardt op, zoals het Rosenberg Trio in Nederland en de panfluitist Damian Draghici in Roemenië. Soms zijn ze niet eens van zigeunerafkomst, zoals de Zweed Andreas Öberg en de Amerikaan John Jorgenson. Het was een joodse cineast, Woody Allen, die de muzikale erfenis van Django Reinhardt een nieuwe boost gaf door in Sweet and Lowdown (1999) een Amerikaanse gitarist te portretteren die bezeten was van het werk van de Romameester. Vier jaar later werd Reinhardt vereeuwigd in de openingsscène van de tekenfilm Les triplettes de Belleville – niet alleen muzikaal maar ook in de vorm van een tekenfilmfiguur met een dun snorretje en een sigaret in zijn mond die met twee vingers de sterren van de hemel speelt.

Advertenties

One thought on “Django Reinhardt (zigeunerjazz)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s