‘Ook Joodse cultuur komt ruim aan bod’

Vandaag staat in de Volkskrant mijn antwoord aan oud-politicoloog Alfred Pijpers, die in een ingezonden stuk afgelopen vrijdag schreef dat de Joods-Jiddische cultuur in Made in Europe onderbedeeld is. Hieronder de – iets langere – versie die ik naar de redactie van Opinie & Debat had gestuurd. Let op de tweede en de laatste alinea.

Ingezonden stuk, n.a.v. stuk Alfred Pijpers d.d. vrijdag 21 maart 2014

9789046815540.pcovr.01.madeineurope.inddAl een dag voor een recensie in Sir Edmund verscheen, reageerde bij Opinie & Debat Alfred Pijpers op mijn culturele reisgids Made in Europe. ‘Ook Joodse cultuur was made in Europe’ luidde de enigszins vanzelfsprekende kop boven zijn artikel. In Made in Europe probeer ik een beeld te schetsen van de kunst die ons continent bindt, en ik doe dat door in totaal 208 kunstenaars, stromingen, kunstwerken en romanhelden in grote en kleine stukken te behandelen, van ABBA tot het Zwarte vierkant en van het Parthenon tot Prada. De politicoloog Pijpers noemt dat sprankelende essays, maar heeft bedenkingen bij de selectie die ik gemaakt heb en is ervan overtuigd dat ik de Joodse en Jiddische cultuur heb onderbedeeld.

FlamencoIedereen die een keuze moet maken uit drieduizend jaar kunst en cultuur laat wel ergens een gaatje vallen. Soms onbewust, soms bewust– zo kon ik in de opzet van het boek geen plaats vinden voor klezmer, terwijl andere soorten volksmuziek (gypsy jazz, Bulgaarse Stemmen, fado en flamenco) moeiteloos in de puzzel konden worden ingepast; en ook de meervoudig persoonlijke dichter Fernando Pessoa moest uiteindelijk wijken voor een andere modernistische grootheid, Virginia Woolf. Zelfs fanatieke crowdsourcing in NRC Handelsblad en op de speciale Made in Europe-website (www.pietersteinz.com) heeft blinde vlekken niet helemaal kunnen uitbannen.

Ik had daarom wel kritiek op mijn keuze verwacht, maar eerlijk gezegd niet het verwijt dat de Joodse bijdrage aan de Europese cultuur verwaarloosd wordt. Laat staan dat mijn essays over Leni Riefenstahl (opgenomen wegens haar invloed op de filmgeschiedenis) en Baedeker (de grondlegger van het moderne toerisme) opgevat zouden worden als symbolen van de onderschoffeling van het Joodse cultuurgoed. Het feit dat Riefenstahl haar talent in dienst stelde van een abject regime, of dat Baedeker ‘foute’ reisgidsen tijdens de Tweede Wereldoorlog uitgaf, betekent nog niet dat verworvenheden als de propagandacinema en de reisgids niet in het culturele dna van Europa vervlochten zijn.

KafkaPijpers geeft toe dat kunstenaars van Joodse afkomst ‘ruimschoots aan hun trekken’ komen in Made in Europe. Hij noemt Kafka, Canetti, Weill en Mahler; hij had ook Serge Gainsbourg, Arnold Schönberg, Sergej Eisenstein en de Bauhaus-ontwerper Marcel Breuer kunnen noemen; of de Joodse invloeden op de flamenco, op het Frankensteinverhaal (de legende van de Golem), op de modernistische klassieker Ulysses (met zijn Joodse everyman als hoofdpersoon) of op de tientallen andere gojse kunstuitingen die het mozaïek van de Europese cultuur vormen. Als Made in Europe iets wil laten zien dan is het dat Europese cultuur altijd mengcultuur is, een palimpsest van vele eeuwen.

1001004010938884210Pijpers vindt dat ‘uit consideratie met het bijna totaal verdwenen Joods-Jiddische cultuurgoed’ sommige ‘iconen’ meer aandacht hadden moeten krijgen. Maar ‘consideratie’ is een onzinnig argument als het om het oordeel over kunst gaat, en de twee voorbeelden die hij noemt, Primo Levi en Anne Frank, zijn op zijn minst ongelukkig gekozen. Anne Frank was een veelbelovend schrijfster, maar is in de eerste plaats het symbool van de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog – een van de politieke-historische fenomenen waarover ik in mijn inleiding zeg dat ze van doorslaggevend belang zijn voor de gedeelde cultuur van Europa, maar ook dat ze niet het onderwerp vormen van mijn boek. Made in Europe beperkt zich om tal van redenen tot de kunsten; Spinoza, Montesquieu, Napoleon en Einstein komen er ook niet in voor.

Over Primo Levi zegt Pijpers dat die ‘en passant wel wordt genoemd, maar niet als de auteur die als geen ander heeft verwoord wat de nazi’s deden met het bindweefsel tussen mensen.’ Waarschijnlijk baseert hij zich op de rol die Levi speelt in het hoofdstuk over het Periodiek Systeem en heeft hij het hoofdstuk over Dante over het hoofd gezien. Daarin parafraseer ik uitgebreid de beroemde passage uit Is dit een mens? waarin Levi een moment van menselijkheid en verbondenheid in Auschwitz beleeft door met een kampgenoot een monoloog uit de Divina Commedia te reconstrueren.

Made in Europe - bewerkte omslagHet lijkt erop dat Pijpers behalve mijn inleiding (waarin overigens ook het verschil tussen cultuur en kunst staat uitgelegd) sommige hoofdstukken niet gelezen heeft. Dat zal ik hem verder niet euvel duiden; Made in Europe is nu eenmaal geen boek dat je van voor naar achter leest. De ideale lezer springt van het ene essay naar het andere, door de tijd en van land naar land, net als de artistieke verworvenheden van Europa zelf.

Pieter Steinz, auteur van Made in Europe – De kunst die ons continent bindt

Advertenties

One thought on “‘Ook Joodse cultuur komt ruim aan bod’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s