Nineteen Eighty-Four

Het Plaza George Orwell in Barcelona staat onder verscherpt cameratoezicht, en de beste verkiezingsslogan bij de gemeenteraadsverkiezingen is ‘1984 is geen gebruiksaanwijzing’. De beroemdste roman van George Orwell is altijd actueel. 24 uur per dag, zeven dagen per week.

***

Still uit de verfilming van 1984 in 1984

Still uit de verfilming van 1984 in 1984

‘He loved Big Brother,’ luidt het slot van George Orwells Nineteen Eighty-Four. Wie bij dit zinnetje denkt aan John de Mol in plaats van Winston Smith, is waarschijnlijk van ná 1984. Het televisieprogramma met de alomtegenwoordige camera’s heeft de naamsbekendheid van de dictator uit Orwells toekomstroman verhonderdvoudigd; maar het boek zelf heeft daar te weinig van geprofiteerd. Hoewel ook tal van andere begrippen uit de roman te pas en te onpas in het dagelijks taalgebruik voorbijkomen (‘denkpolitie’, ‘nieuwspraak’, ‘war is peace’), en hoewel ‘orwelliaans’ een overtreffende trap is geworden voor ‘totalitair’, wordt Nineteen Eighty-Four nog steeds minder gelezen dan Orwells vier jaar oudere dierenfabel, Animal Farm.

Nineteen Eighty-FourHet ligt voor de hand waarom: Nineteen Eighty-Four is drie keer zo dik als Animal Farm, het is doorspekt met essayistische uitweidingen over de taal en de maatschappij van de toekomst, en er zitten nogal wat onwaarschijnlijkheden in de plot. Maar dat neemt niet weg dat het jammer is. Het laatste boek van George Orwell, geschreven in 1948 (let op de laatste twee cijfers!) biedt niet alleen een mooie synthese van een oeuvre vol hoogtepunten (de komische en maatschappijkritische roman Keep the Aspidistra Flying, het onthutsende Spaanse-Burgeroorlogverslag Homage to Catalonia, de antistalinistische satire Animal Farm), maar is vóór alles een boek om iedereen aan te raden. Beginnende lezers zullen vooral onder de indruk zijn van de martel- en hersenspoelsessies waaraan de hoofdpersoon Winston Smith in de kelders van het Ministerie van Liefde onderworpen wordt (Kamer 101! De ratten!). Non-fictieliefhebbers worden gegrepen door Orwells uiteenzettingen over de manipulatie van de geschiedenis in een dictatuur (‘Wie het verleden beheerst, beheerst de toekomst; wie het heden beheerst, beheerst het verleden’). Taalfanaten kunnen zich verlustigen aan de uiteenzettingen over de ‘Newspeak’ van de toekomst, waarin iedere emotie is uitgebannen en waarin eufemismes als joycamp (werkkamp)  en afkortingen als minipax (ministerie van oorlog) de werkelijkheid verhullen.

En zo kunnen we doorgaan. Historici krijgen uit Nineteen Eighty-Four niet alleen een mooi beeld van de toekomstverwachtingen in de Koude Oorlog (1946-1989), maar ook van het armoedige dagelijks leven in het Engeland van vlak na de Tweede Wereldoorlog. Literaire fijnproevers waarderen de stilering van Orwells anti-utopia – vanaf de superieur-omineuze beginzin (‘Het was een heldere koude dag in april, en de klokken sloegen dertien’) tot het even ontroerende als cynische slot waarin de gebroken Winston er toe komt Big Brother lief te hebben. En alle anderen kunnen genieten van een aangrijpende roman over de liefde. De verboden amour fou van Winston en Julia, te midden van de teleschermen en de agenten van de Denkpolitie, is ten minste zo invoelbaar en gedoemd als die van Romeo en Julia, Tristan en Isolde, of Heathcliff en Cathy, en mondt uit in de ijselijke scène waarin ze elkaar gelaten vertellen dat ze de ander verraden hebben. terwijl ze er in betere tijden zeker van waren dat de Partij hen alles kon laten doen, maar dát nooit, omdat ze niet diep in je binnenste kon komen.

naamloosIJdele hoop. ‘Ten overstaan van pijn zijn er geen helden, geen helden’, luidt de kernzin van Nineteen Eighty-Four. En het beeld dat Winstons vaderlijke folteraar O’Brien geeft van de toekomst – ‘stel je een laars voor die stampt op een menselijk gezicht, zonder ophouden’ – is al even ontmoedigend (en in het grootste deel van de wereld waar). Nineteen Eighty-Four is een van de somberste romans van de twintigste eeuw. ‘The best books are those that tell you what you know already’, denkt Winston wanneer hij in het verboden boek van een Partij-vijand leest. Maar het is anders. De beste boeken zijn die welke je vertellen wat je eigenlijk niet wilde weten.

Nineteen Eighty-Four is een van de 104 ‘kleine iconen’ van de Europese cultuurgeschiedenis. Dit langere artikel is eerder gepubliceerd in Pieter Steinz: Het web van de wereldliteratuur (2006)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s