Het Zwanenmeer

Generatie na generatie laat zich betoveren door Het Zwanenmeer. Wat is het geheim van Tsjaikovski’s beroemdste ballet?

Anna Pavlova***

Dat de balletsolo ‘De stervende zwaan’ niet afkomstig is uit Het Zwanenmeer van Tsjaikovski, weet iedereen die ingevoerd is in klassieke muziek en dans. Ik wist het niet, maar de zaak ligt dan ook ingewikkeld. De Russische choreograaf Michail Fokine schreef de uit kleine danspasjes bestaande pas seul in 1905 op de cellosolo ‘Le Cygne’ uit het Carnaval des animaux van Camille St-Saëns. Uitgevoerd door de Petersburgse ballerina Anna Pavlova werd het al snel een ballet- en kunstschaatsklassieker; Pavlova danste de laatste momenten in het leven van een zwaan meer dan vierduizend keer, en werd nagevolgd door alle groten van de klassieke dans, van Isadora Duncan tot Galina Oelanova en van Maja Plisetskaja tot Margot Fonteyn. En onvermijdelijk begon de populariteit van ‘De stervende zwaan’ ook de interpretatie van de hoofdrol uit Het Zwanenmeer te beïnvloeden; niet in de sterfscène van de zwanenkoningin Odette (want op het moment dat ze zichzelf in het Zwanenmeer verdrinkt heeft ze een menselijke gedaante), maar in de andere scènes van het twee uur durende ballet.

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1840-1893) schreef Het Zwanenmeer, zijn eerste ballet, op 35-jarige leeftijd en aan het begin van zijn carrière. Auteur van het libretto, dat was gebaseerd op een Duits sprookje en een Russisch volksverhaal, was naar alle waarschijnlijkheid Vasili Geltser, een danser van het Moskouse Bolsjoi Theater waar Tsjaikovski’s ballet voor groot orkest en tientallen dansers op 4 maart 1877 in première ging. Niet tot ieders genoegen, trouwens: de critici vonden de productie armoedig, de solisten en de choreografie (van de Tsjech Julius Reisinger) matig, het verhaal – over een prinses die door een boze tovenaar is veranderd in een deeltijdzwaan – kinderachtig, en de muziek ‘te lawaaiig, te Wagneriaans en te symfonisch’.

Dit laatste oordeel evolueerde binnen een jaar of twintig tot ‘verrukkelijk romantisch en een van de beste stukken van Tsjaikovski’ – vooral na een herneming door de choreografen van het Mariinski Theater in Sint Petersburg in 1894. De balletmuziek was na de dood van Tsjaikovski herzien door de Italiaanse dirigent van het keizerlijk theater, en de rol van Odette werd gedanst door zijn landgenote Pierina Legnani, die legendarisch werd met haar 32 fouettés en tournant (pirouettes op één been) in de laatste scène. Veel Europeser dan dit Zwanenmeer kon een ballet niet zijn. Het motief van de zwanen mocht dan volgens nationalisten typisch Russisch zijn en het volksdansen van het corps de ballet typisch Slavisch, de Midden-Europese en Italiaanse invloeden gaven het een continentale meerwaarde.

Natuurlijk was het niet het Europese karakter dat Het Zwanenmeer zo populair maakte; dat waren de muziek (met onder meer het hypnotiserende klarinetthema en het dreigende koper), de dans en de romantiek. Generatie na generatie liet zich betoveren door de liefde van Prins Siegfried voor de betoverde prinses, en door de machinaties van de boze Von Rothbart, die na de Liebestod van Odette en Siegfried toch aan het kortste eind trekt. Zoals bij alle grote kunst kreeg het verhaal steeds een nieuwe invulling én een nieuwe functie.

Natalie Portman in 'Black Swan'

Natalie Portman in ‘Black Swan’

Al in 1931 werd het zwanenthema gebruikt in de film Dracula met Béla Lugosi, waarna vele spook- en horrorfilms hetzelfde deden. De Amerikaanse choreograaf John Neumeier vermengde in 1976 voor het Hamburg Ballett het bekende verhaal met de biografie van de Beierse koning Ludwig II, die geobsedeerd was door zwanen (denk aan Neuschwanstein) en die in 1886 verdronk in een meer. Het Chinese Staatscircus trekt al jaren met een verbluffend acrobatisch nummer op basis van Het Zwanenmeer rond de wereld. In de Hollywoodfilm Black Swan (2010) raakt Natalie Portman verstrikt in de dubbelrol die iedere prima ballerina in het Tsjaikovski-ballet moet spelen: die van de Witte Zwaan Odette en van haar rivale, de Zwarte Zwaan Odile. Daar kunnen we nog aan toevoegen dat de Engelse choreograaf Matthew Bourne in 1995 de vrouwtjeszwanen verving door agressieve mannetjes, en dat Rudolf Nureyev in 1977 een pas de deux met Miss Piggy danste in ‘Swine Lake’ in de Muppet Show.

Nureyev en Miss PiggyHet Zwanenmeer was genoeg geweest om Tsjaikovski eeuwige roem te bezorgen, maar hij componeerde 74 andere stukken, waaronder het vioolconcert in D-groot, het pianoconcert in bes-klein, de opera Jevgeni Onegin (naar het gedicht van Poeskin), de feestouverture 1812 (ter herdenking van de Napoleontische oorlog) en de Symfonie pathétique. Zijn zes symfonieën, vier orkestsuites en meer dan dertig andere orkestwerken behoren tot het ijzeren repertoire, net als zijn kamermuziek en pianowerken – populair door de subtiele manier waarop hij de westerse invloeden van Mozart en Berlioz wist te vermengen met de Slavische volksmuziek.

Het Zwanenmeer is trouwens maar één van de drie wereldberoemde balletten van Tsjaikovski. Dertien jaar later schreef hij ook de muziek voor De schone slaapster, gebaseerd op het beroemde sprookje van Charles Perrault en gechoreografeerd door de Franse balletmeester van het Petersburgse Theater Marius Petipa, die ook medeverantwoordelijk was voor de choreografie van de Zwanenmeer-herneming uit 1894. En niet te vergeten van Tsjaikovski’s Notenkraker. Dit ballet in twee bedrijven, een bewerking van een klassiek verhaal van de Duitse romanticus E.T.A. Hoffmann, ging in 1892 in première in het Mariinskitheater – rond Kerstmis, waarmee een mooie traditie werd ingeluid. Tot op de dag van vandaag is geen kerstdag compleet zonder een Tsjaikovski-ballet in het theater of op de televisie.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 22 december 2012

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s