De Romantiek

Nu in Teylers Museum Haarlem: de tentoonstelling De romantische ziel, over de schilderkunst uit de Nederlandse en Russische Romantiek; zeg maar de geestverwanten van de ultieme romantische ziel met schilderskwast, Caspar David Friedrich.

 ***

Portret van Walter Scott door Henry Raeburn (1822)

Portret van Scott door Henry Raeburn (1822)

Doe je ogen dicht en droom weg over de Romantiek. Welk kunstwerk schiet je het eerst te binnen? De Winterreise van Schubert, 24 liederen van verlangen? Een zeegezicht van Turner, met woeste wolken en geprangde penseelvoering? The Lyrical Ballads van Wordsworth en Coleridge, vol van ‘spontaneous overflow of powerful feelings’? De sprookjes van Grimm; de ‘snikken en grimlachjes’ van Piet Paaltjens; de opera’s van Donizetti; of toch een van de vele romans van Walter Scott (1771-1832), die als grondlegger van de historische fictie tot de invloedrijkste schrijvers uit de wereldliteratuur behoort? Scott gaf zijn Schotse geboortegrond een verleden in zijn romans, iets wat hem meer succes bracht dan zijn werk als romantisch dichter en verzamelaar van balladen. Onder meer James Fenimore Cooper (De laatste der Mohicanen), Victor Hugo (De klokkenluider van de Notre-Dame) en Hendrik Conscience (De leeuw van Vlaanderen) traden in zijn voetsporen; en ook op de kunsten oefenden zijn historische fantasieën grote invloed uit.

De romans van Scott worden niet veel meer gelezen; dus de kans dat The Heart of Midlothian of Ivanhoe als hét icoon van de Romantiek wordt gezien, is klein (de associatie met voetbal of jeugdtelevisie ligt meer voor de hand). Tegenwoordig denken de meeste kunstliefhebbers in eerste instantie aan de schilderijen van de Zweeds-Duitse kunstenaar Caspar David Friedrich (1774-1840). De ijszee bijvoorbeeld, een compositie van wrakhout en scheve schotsen die naar verluidt symbool staat voor verloren illusies in de politiek. Of een van zijn bos- of berglandschappen. Machtige natuuropnamen met grillige rotspartijen, schilderachtige bomen, donkere wolken, veelkleurige zonsondergangen – en soms op de voorgrond een kleine menselijke figuur, om te onderstrepen hoe kwetsbaar wij zijn en hoe drastisch vervreemd van de natuur om ons heen.

Portret van Friedrich door Franz Gerhard von Kügelgen (ca 1815)

Portret van Caspar David Friedrich door Franz Gerhard von Kügelgen (ca 1815)

De hele Romantiek komt in het werk van Friedrich samen. De ideeën van de filosofische pioniers Jean-Jacques Rousseau (die zich uitsprak tegen de corrupte ‘beschaving’ en vóór de natuur en de eenvoud) en Johann Gottfried Herder (die het classicisme verfoeide en op zoek ging naar de authentieke cultuur van ‘het volk’). De fascinatie voor het middeleeuwse verleden, dat vaak alleen nog in ruïnevorm terug te vinden was. De aandacht voor de ‘gewone’ man. Het schilderen vanuit individuele ervaring en emotie, dat zo’n volle weerklank zou vinden bij de expressionisten. De verheerlijking van het sublieme, het verschrikkelijke en onpeilbare dat toch zo mooi is. Het pantheïstische wereldbeeld, waarin alles en iedereen goddelijk is, en zeker de natuur.

Er zijn vele Friedrich-schilderijen met iconische status, of om het minder plechtig te zeggen: die vaak geparodieerd worden en de omslagen van boeken sieren. Je kunt denken aan Zonsondergang (De broers), een landschap met heuvels en een rivier dat wordt gadegeslagen door twee silhouetten met mantel en steek; of aan Abdij in het eikenbos, waarop de resten van een kerkportaal geflankeerd worden door kale bomen met grillige takken. Maar het beroemdst is Der Wanderer über dem Nebelmeer (1818, ‘De wandelaar boven de zee van mist’), dat tegenwoordig het topstuk is van de Kunsthalle in Hamburg. Niet in Dresden, waar je het eigenlijk zou verwachten, want Friedrich woonde in de hoofdstad van Saksen en verenigde op het olieverfdoek van 95 bij 75 centimeter een aantal karakteristieke zandsteenrotsen langs de Elbe; het is eigenlijk een soort ‘Groeten uit de Sächsischen Schweiz’.

C.D. Friedrich: 'Der Wanderer über dem Nebelmeer (18)

Caspar David Friedrich: Der Wanderer über dem Nebelmeer (1818)

Boven een berglandschap waarover mist is neergedaald zien we drie rotspartijen uitsteken. Maar de aandacht wordt meteen getrokken door een krullenbol in donkere driekwartjas en met wandelstok die op een rotspunt op de voorgrond staat – zijn hart precies in het verdwijnpunt. Zoals meestal bij Friedrich zien we hem op de rug – dat maakt voor ons identificatie makkelijker (we nemen zijn blik op het natuurschoon over), terwijl het schilder verloste van iets waarin hij naar verluidt slecht was: het afbeelden van mensen. We kunnen onze eigen gedachten hebben bij het aanschouwen van het imposante nevellandschap. ‘Über allen Gipfeln ist Ruh’ citeren we Goethe, die per slot van rekening zijn carrière begon tijdens de ‘Sturm und Drang’ die voorafging aan de Romantiek (1765-1785). ‘Zal ik springen?’ denken we (als echo van wat de Amerikaanse romanticus Edgar Allan Poe ‘the imp of the perverse’ noemde); of gewoon: ‘Het was vroeg opstaan maar het loont de moeite.’

Der Wanderer über dem Nebelmeer is in veel opzichten een doek met diepte. Het maakt gebruik van kleurperspectief (van roodbruin op de voorgrond naar groenzwart aan de horizon) en biedt een kleurenstaal van mistflarden en ochtendluchten. Als je door je oogharen kijkt, zie je zelfs een waterval, hét zinnebeeld van de Romantiek. Veel indrukwekkender kan een schilderij niet worden, en dus is het onbegrijpelijk dat er ooit een tijd is geweest dat Caspar David Friedrich niet gewaardeerd werd. Tussen zijn dood in 1840 en de eerste overzichtstentoonstelling van zijn werk in 1906 was hij nagenoeg vergeten; zijn verstilde landschappen waren kennelijk niet in trek in het snel moderniserende Duitsland, zoals ze dat ook niet waren in de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw, toen er weinig sympathie was voor burgerlijkheid en (ogenschijnlijke) braafheid. De piek van Friedrichs populariteit ligt tussen 1920 en 1950, toen hij een inspiratiebron was voor expressionisten, surrealisten en existentialisten, én in de huidige tijd, die gekenmerkt wordt door een onstilbaar verlangen naar spiritualiteit. Dat maakt de cirkel rond, want precies in zo’n romantisch Umfeld – een reactie op het rationalisme en materialisme dat met de Verlichting was gekomen – ontstonden Friedrichs schilderijen.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 25 februari 2012

Advertenties

One thought on “De Romantiek

  1. Peter Schamoni is vooral bekend als regisseur van prachtige documentaires over kunstenaars uit heden en verleden. Een van z’n mooiste films is de – ten dele gespeelde – documentaire over het leven van de romantische landschapsschilder Caspar David Friedrich. In die film komt een passage voor waarin Friedrich’s aanvraag voor een betrekking aan de Dresdner Akademie door de raad wordt besproken en wordt afgewezen, ondanks de gloedvolle pleidooien van Friedrich’s vriend en collega Carus. Leuk in dit fragment is dat Schamoni “eigen werk” citeert uit zijn eerder gemaakte speelfilm over Robert en Clara Schumann. We zien hierbij de 11-jarige Clara in Dresden een concert geven. Naast haar zit haar vader Friedrich Wieck. Nadat de heren van de raad hun oordeel over de jonge kunstenares hebben gegeven trekken zij zich in een belendend vertrek terug om over de sollicitatie van Caspar David Friedrich te spreken. Enkele zeer fraaie schilderijen van Friedrich passeren daarbij de revue.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s