Kuifje

Vandaag 85 jaar geleden verschenen in Le Petit Vintième de eerste stroken van het eerste Kuifjeverhaal, Tintin au pays des Soviets. Er zouden nog 22 verhalen volgen, die Hergé deden uitgroeien tot Europa’s invloedrijkste stripmaker. Wat is trouwens het meest Europese Kuifje-album?

tintin_soviets***

Eerst een misverstand uit de weg ruimen. De benaming ‘ligne claire’, gebruikt voor de stijl van de Belgische stripmaker Hergé, sloeg oorspronkelijk niet op de strakke inktlijnen en de heldere kleurvlakken die zo kenmerkend zijn voor de Kuifje-avonturen. Wat volgens Hergé (pseudoniem van Georges Remi, 1907-1983) ‘klaar’ oftewel helder moest zijn, was de verhaallijn. ‘Ge vertelt een histoorke,’ zei hij in 1977 tegen de Nederlandse tekenaar Joost Swarte, ‘en die historie moet verstaanbaar zijn, dus ge moet kláár zijn.’

Het is Swarte, een groot bewonderaar en navolger van Hergé, die het begrip ‘klare lijn’ over Europa verbreidde. Maar de 23 Kuifje-albums die Hergé tussen 1930 (Les aventures de Tintin au pays des Soviets) en 1976 (Tintin et les Picaros) publiceerde, gingen daar natuurlijk aan vooraf. Baanbrekende verhalen waarmee Hergé het beeldverhaal grondig vernieuwde. Voor het eerst vertelde een Europese stripmaker een lang avontuur in een vormentaal met tekstballonnen, wolkjes, sterretjes en hulplijntjes die snelheid en beweging suggereren. Hergé was een meester in het verzinnen van een spannende plot, het opzetten van running gags en het scheppen van kleurrijke bijfiguren als de opvliegende alcoholist Kapitein Haddock, de verstrooide Professor Zonnebloem en het blunderende detectiveduo Jansen en Janssen. Maar het was vooral de kwaliteit van de tekeningen die de verhalen over de reizende reporter Kuifje onderscheidde van die over negentiende-eeuwse voorgangers als Mijnheer Prikkebeen (Rodolphe Töpffer) en Max en Moritz (Wilhem Busch). En die zovele van zijn collega’s – vaak ook leerlingen en medewerkers uit zijn Brusselse studio – zou inspireren. De klare lijn van Hergé is te herkennen in Blake & Mortimer van Edgar P. Jacobs, Alex van Jacques Martin, Sjef van Oekel  van Theo van den Boogaard, Rampokan van Peter van Dongen en zelfs een aantal albums van Willy Vandersteens Suske & Wiske (namelijk die waarin Wiske hangend krulhaar heeft).

Kuifje LotusHergé maakte niet zomaar illustraties bij een verhaal, hij maakte kunst. Je hoeft er alleen maar de beroemde omslagen van de Kuifje-albums voor te bekijken. De blauwe lotus, met de titelheld en zijn hondje Bobbie in een Mingvaas tegen een rode muur met een schaduwdraak; De krab met de gulden scharen, met Kuifje en Haddock op kamelen in de woestijn tegen een blauwe lucht; Cokes in voorraad, waarop we door een verrekijker naar onze helden op een vlot kijken – allemaal hebben ze de schijnbare simpelheid en de heldere contrasten van een Bellini, een Munch of een Mondriaan; allemaal hebben ze iets intrigerends waarop je niet uitgekeken raakt. Maar ook in de strips zelf maakte Hergé af en toe pas op de plaats om het verhaal te onderbreken met een tekening van een halve of een hele pagina. Bijvoorbeeld in Le sceptre d’Ottokar (1939), waarin niet alleen een deel uit een reisgids voor het fictieve Balkanland Syldavië wordt gereproduceerd (inclusief afwijkende typografie), maar ook een beeldschone, zogenaamd vijftiende-eeuwse miniatuur van een veldslag.

Kuifje ScepterDe scepter van Ottokar, het tweede avontuur van Kuifje op Europese bodem (en het eerste dat in het Engels werd vertaald), is voor veel lezers het ultieme stripalbum. Hergé schreef misschien in de eerste plaats voor kinderen – vanaf 1946 in het weekblad Tintin/Kuifje – maar hij gebruikte zijn verhalen ook om volwassen satire te bedrijven. En zo vecht Kuifje dit keer tegen een schimmige dictator met de naam Musstler (zoek de twee fascisten in de naam), die van plan is om het koninkrijk Syldavië bij Bordurië te voegen. Inderdaad, een reactie op de Anschluss van Oostenrijk bij Duitsland, gegeven door een auteur die begin 1931, met het inmiddels al vaak hertekende en gecensureerde Kuifje in Afrika, wat minder politiek-correct uit de hoek was gekomen. Dezelfde auteur die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog in kringen van collaborerende katholieken zou bewegen.

Kuifje CrabMeer dan enig ander Kuifje-album is De scepter van Ottokar gedrenkt in de Europese geschiedenis, en vooral in die van de Balkan, met zijn gecompliceerde Byzantijns-Ottomaanse geschiedenis en zijn voortdurend verschuivende grenzen. Hergé heeft zelfs de moeite genomen om – op basis van Brussels dialect en slavische morfologie – een eigen taal voor de Syldaviërs te construeren, in navolging van Ludwig Zamenhof, die 1887 de ‘internationale hulptaal’ Esperanto bedacht. Het was niet het enige idee dat Hergé uit vroeger tijden leende. In een studie uit 1999 werden talloze parallellen getrokken tussen de avonturen van Kuifje en de ‘wonderreizen’ (naar onder andere de maan en het middelpunt der aarde) van de Fransman Jules Verne (1828-1905). Daarnaast waren het filmstills en plaatjesboeken, tijdschriften en reisgidsen op basis waarvan hij Kuifjetekeningen fabriceerde. Hergé deed daar ook nooit moeilijk over; niet zonder zelfspot schreef hij een verhaal, De juwelen van Bianca Castafiore, waarin een diefachtige ekster een hoofdrol speelt; de boosdoener is op het eerste plaatje van het album te zien.

Vertaald in meer dan honderd talen is Kuifje, met Asterix & Obelix, de succesvolste strip ter wereld. En tegelijkertijd onmiskenbaar Europees. Joep Leerssen, hoogleraar Europese studies en auteur van Spiegelpaleis Europa (2011), noemt Kuifje – de eeuwige reiziger die dankzij zijn veellistigheid alle gevaren overwint – de ideale uitdrukking van een Europees zelfbeeld dat we sinds Odysseus hebben. En dan hebben we het nog niet eens over Kapitein Haddock, fervent whiskeydrinker en serievloeker (‘Stuk kannibaal! Roodhuid! Basji-boezoek!’). Toen De krab met de gulden scharen in het puriteinse en op drankmisbruik gefixeerde Amerika verscheen, moest zijn personage danig gecensureerd worden.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 17 september 2011

Advertenties

2 thoughts on “Kuifje

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s