Middeleeuwse kastelen

Het middeleeuwse kasteel is een Europees succesconcept, waarop tot op de dag van vandaag gevarieerd wordt. De grootste fans lijken trouwens de bewoners van de Nieuwe Wereld, van William Randolph Hearst tot Walt Disney.

***

Hearst_Castle_panoramaLaat een kind een kasteel tekenen en het resultaat is vier torens en een muur met kantelen. Laat een strandganger met schep een kasteel bouwen en hij graaft een slotgracht met daarbinnen zandtorens en muren met kantelen. Laat een Amerikaan een kasteel ontwerpen en je krijgt een fantasiebouwwerk met torens in Spaans-Moorse stijl, een middeleeuws kerkfront, een islamitische erker en een Romeins zwembad.

Casa Grande, Hearst Castle (foto Urban, WC)

Casa Grande, Hearst Castle (foto Urban, WC)

Tenminste, als de opdrachtgever William Randolph Hearst heet. De puissant rijke krantenmagnaat bouwde in samenwerking met de architecte Julia Morgan tussen 1919 en 1947 zijn eigen kasteel op een berg bij San Simeon aan de Californische kust. ‘La Cuesta Encantada’, De Betoverde Heuvel, noemde Hearst zijn pet project, dat een catalogus moest worden van alle bouwstijlen die hij op zijn reizen in de Oude Wereld was tegengekomen. Om iedere hoek wacht de bezoeker een verrassing; je kunt je levendig voorstellen dat het landgoed in de jaren dertig en veertig een populair gastenverblijf voor de jetset en dertig jaar later een veelbezochte attractie voor de toeristen zou worden. Filmregisseur Orson Welles liet zich erdoor inspireren bij de vormgeving van het landgoed Xanadu dat in Citizen Kane  bewoond wordt door de Hearst-achtige titelheld.

Hearst Castle, zoals de ‘ranch’ van WRH (1863-1951) tegenwoordig heet, is de gaafste manifestatie van de Amerikaanse hang naar het Europese kasteel – een fascinatie die sommige rijkaards ertoe aanzette om een compleet slot uit Frankrijk of Groot-Brittannië aan te kopen en in losse onderdelen naar Amerika te transporteren. Maar niet alleen Amerikanen stortten zich op het middeleeuwse slot; in de 19de en vroege 20ste eeuw bouwde de Europese adel onder invloed van de Romantiek aan de lopende band nepkastelen, soms in neogotische stijl, zoals het spectaculair sombere Castle Drogo in Dartmoor, soms met verbluffende renaissance-gevels zoals Castelul Pelesj in de Roemeense Karpaten.

Castle Howard, Yorkshire (foto Wondermondo, WC)

Castle Howard, Yorkshire (foto Wondermondo, WC)

Het middeleeuwse kasteel is een succesconcept, en dat bleef het zelfs nadat de oorspronkelijke functie – bescherming tegen aanvallen van buitenaf – teloor was gegaan. Toen in de 16de eeuw krachtige kanonnen zelfs metersdikke muren in puin bleken te kunnen schieten, raakte het versterkte woonhuis slechts eventjes uit de mode. Al in de 18de eeuw bouwden edellieden en gekroonde hoofden in alle hoeken van Europa kapitale woonhuizen, zoals Het Loo bij Apeldoorn, de Frederiksborg in Denemarken en Castle Howard (bekend uit de televisieserie Brideshead Revisited) in Yorkshire. Een kasteel was geen noodzaak meer maar een statussymbool, en in sommige gevallen (Versailles!) zelfs een uitdrukking van het koninklijk gezag. L’état c’est le château.

Carcassonne in Zuid-Frankrijk

Carcassonne in Zuid-Frankrijk

Je zou denken dat het kasteel iets is van alle tijden en alle culturen, maar geloof het of niet, het is typisch Europees, en – als je het definieert als een door muren beschermde adellijke residentie – pas ontwikkeld in de Middeleeuwen. Forten en versterkte nederzettingen bestonden al in de Bronstijd, van Mesopotamië tot China; en castella, legerforten, werden vanaf het begin van de christelijke jaartelling overal in het Romeinse Rijk gebouwd. Maar het was pas met het wegvallen van het centrale gezag na Karel de Grote, in de 9de eeuw, dat de belangrijkste feodale heren begonnen met het bouwen van hun eigen versterkte koninkrijkjes. Aanvankelijk van hout, en vaak op een heuvel (de zogenaamde motte); voorzien van een ringmuur en als er serieus werd gewoond van een stenen donjon met verschillende verdiepingen. Binnen een paar eeuwen was er sprake van een bouwhausse en werden de constructies, met diverse slotgrachten, driedubbele muren en kantelen (een met de Kruisvaarders mee terug genomen nieuwigheid) steeds geraffineerder. Hele dorpen konden vervolgens buiten de muren ontstaan, ook weer voorzien van verdedigingswerken, totdat je op een gegeven moment eindigde met iets als Carcassonne in de Languedoc: een stadje in de vorm van een kasteel rondom een kasteel.

Schloss Neuschwanstein (foto WC)

Schloss Neuschwanstein (foto WC)

Zoals zovele kastelen die hun functie hadden verloren, was Carcassonne in de 19de eeuw vervallen tot een ruïne en werd het gered dankzij de herwaardering van de Middeleeuwen die een gevolg was van de Romantiek, of meer precies van de populariteit van historische romans à la Walter Scott. Vanaf 1844 werd het kasteel cum annexis gerestaureerd door Eugène Viollet-le-Duc, een architect die vooral bekend was wegens zijn voorliefde voor neogotiek. Viollet-le-Duc zou veel meer kastelen rigoureus opkalefateren, maar hij gebruikte altijd een bestaand kasteel als basismateriaal; Frankrijk had daar meer dan genoeg van. In Beieren lag dat anders, althans volgens de kunstminnende koning Ludwig II (1845-1886), die op een reis door Frankrijk onder de indruk was geraakt van Versailles en het door Viollet-le-Duc gerestaureerde Pierrefonds in Picardië. Vanaf 1869 spendeerde hij een fortuin aan de bouw van drie gloednieuwe kastelen: Neuschwanstein, de Versailles-kloon Herrenchiemsee en het Rococo-paleis de Linderhof.

Het was de quasi-romaanse grandeur van Schloss Neuschwanstein in Zuid-Beieren die het ideaalbeeld van het middeleeuwse kasteel over de wereld verspreidde. De spectaculaire ligging op een rots, de witte muren en donkerblauwe daken, het woud van spitse torens – alles aan het kasteel dat Ludwig maar 170 dagen zou bewonen was even sprookjesachtig. Toen Walt Disney voor zijn versie van het verhaal van Doornroosje naar het perfecte kasteel zocht, hoefde hij niet lang naar een voorbeeld te zoeken. Sinds 1955 ligt de Schone Slaapster in alle Disneylandparken in een fantasievariatie op een 19de-eeuws fantasiekasteel.

Dit stuk verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 29 september 2012

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s