Romaanse (bouw)kunst

Het nieuwe tientje met ‘z’n slaapverwekkende bruggen en poorten’ is een goede gelegenheid om je te verdiepen in de religieuze (bouw)kunst van de vroege Middeleeuwen. De romaanse stijl zorgde in Europa voor culturele hoogtepunten als de kerk van Conques, de sculpturen van Gislebertus en … de  Scheve Toren van Pisa.

***

De gevangenneming van Jezus in The Book of Kells

De gevangenneming van Jezus in The Book of Kells

Het lijkt zo eenvoudig. Je hebt de bouwkunst van de Romeinen, tot het einde van de 5de eeuw, je hebt het tijdperk van de gotiek, vanaf het midden van de 12de, en wat daartussen zit is de romaanse kunst. Maar nee, het woord romaans (dat pas bedacht is in de 19de eeuw) wordt gebruikt voor de cultuur van de 10de tot en met de 12de eeuw – toen heel Europa symmetrische kerken met dikke muren, ronde bogen en strakke versieringen bouwde, alsmede dito bruggen, kastelen en abdijen. Je kunt de periode nog wat oprekken, door sommige 9de-eeuwse gebouwen in Duitsland en Spanje of geïllustreerde manuscripten als het Ierse Book of Kells (circa 800) aan te duiden als pre-romaans. Maar alles wat daarvoor kwam, hoort er stilistisch niet bij. Na de val van Rome (478) en het afbrokkelen van de contacten met Byzantium was de bouwkunst in verval geraakt. De klassieke ordes (dorisch, ionisch, korinthisch) waren vergeten en het hoogst haalbare in de architectuur was de benadering van een groot voorbeeld. Zo werd de achthoekige Paltskapel van Karel de Grote in Aken rond 800 gebouwd als kopie van de San Vitale in Ravenna, een Byzantijns-Romeinse basiliek uit de 6de eeuw.

De Dom van Spiers (foto Lokilech / WC)

De Dom van Spiers (foto Lokilech / WC)

Karel werd door de Paus gekroond tot keizer van het West-Romeinse Rijk en zag zichzelf als de heerser die het nieuwe Rome ten noorden van de Alpen gestalte zou geven. Daar hoorde ook een herneming van de antieke bouwkunst bij die over alle gouwen verspreid moest worden en die de basis werd voor de experimenten met rondbogen, spaarnissen, arcaden en gaanderijen van later eeuwen. Toch waren het niet de seculiere machthebbers die het meest bijdroegen aan de ontwikkeling en verbreiding van de ‘romaanse’ stijl, maar de benedictijnse monniken van Cluny, die vanaf het midden van de 10de eeuw bouwden aan een abdij die het voorbeeld zou worden voor kerken en kastelen van Polen tot Spanje en van de Britse eilanden tot Sicilië: symmetrisch, langgerekt, met flink wat hoge torens en halfronde uitbouwtjes die in de ogen van de moderne beschouwer uit een ouderwetse blokkendoos lijken te zijn gehaald. En hoewel er van het originele Cluny in de Bourgogne weinig over is gebleven, kun je staande voor de Dom van Spiers (begonnen in 1030) een goed idee krijgen hoe imposant het complex eens was.

De Eva van Gislebertus uit de kathedraal van Autun

De Eva van Gislebertus uit de kathedraal van Autun

Binnen twee eeuwen bezat Europa een netwerk van romaanse kerken, gevuld met relieken van bijbelse prominenten die waren meegenomen door de kruisvaarders uit het Heilige Land. De meeste lagen aan een van de vele wegen die leidden naar Santiago de Compostela in Galicië, waar de botten van de discipel Jacobus de Meerdere werden bewaard in een reusachtige romaanse kathedraal. En bijna allemaal waren het Gesamtkunstwerke, waaraan ook werd bijgedragen door boekverluchters, frescoschilders, glas-in-loodmakers, goudsmeden en niet te vergeten beeldhouwers. Een millennium later kun je je nog steeds vergapen aan de duizend-en-een manieren waarop de oude meesters zich uitleefden op de kapitelen en de friezen binnen en buiten de kerk. De Bijbel was een onuitputtelijke inspiratiebron, maar ook met de niet-figuratieve versiering – spiralen, religieuze en heidense symbolen, wijnranken en andere plantenmotieven – werd eer ingelegd. En de allergrootste kunstenaars combineerden concreet met abstract, bijvoorbeeld in het kapiteelreliëf van de gehangen Judas in de St Lazare-kathedraal in Autun, waarop twee duivels met vurige lokken de verrader ophijsen te midden van een vuurwerk van bloemen.

Het timpaan van de Église Ste Foy in Conques

Het timpaan van de Église Ste Foy in Conques

De maker van de Judas van Autun – ook de schepper van een ontroerende Eva en een enorm timpaan met het Laatste Oordeel – was een van de weinige romaanse beeldhouwers die hun werk signeerden: Gislebertus. Zo weten we bijvoorbeeld niet wie de man is die het timpaan van de Église Ste-Foy in het Zuid-Franse Conques versierde met misschien wel het allermooiste Laatste Oordeel uit de romaanse periode. Een halve cirkel waarin we Christus als rechter in het midden op zijn troon zien zitten, omringd door negen scènes uit de Apocalyps. Niet alleen het zeemonster dat de verdoemden opvreet (om ze in de hel weer uit te schijten) spreekt tot de verbeelding, maar ook de vredige ontvangst van de uitverkorenen in het hemelse Jeruzalem. En dat zijn maar twee van de vele zoekplaatjes.

Romaans (Scheve Toren)De romaanse kunst en architectuur heeft talloze hoogtepunten opgeleverd, van de robuuste kathedraal van Lissabon en de gestreepte façade van de Notre Dame du Puy-en-Velay tot het geborduurde Tapijt van Bayeux, het schitterend versierde Psalter van St Albans en de beschilderde crypte van San Isidoro in Léon. Maar het bekendste pronkstuk van het romaanse erfgoed bevindt zich in Italië, op het plein achter de dom van Pisa. De 56 meter hoge torre pendente heeft zijn faam te danken aan het feit dat hij bijna vier graden uit het lood hangt – nog heilig vergeleken bij de hoek van 5,5 graden die hij vóór de restauratie van 1990-2001 maakte. Toch had hij ook zonder dat een toeristische attractie kunnen zijn, als een van de fraaist versierde ronde klokkentorens van Italië. Zeven verdiepingen hoog, met rondlopende zuilengaanderijen van wit marmer en gebouwd tussen 1173 en 1350, is hij zowel een icoon van de romaanse bouwkunst als een symbool van de Toscaanse Renaissance. En al overhellend en internationaal beroemd sinds 1178! Hetgeen de Scheve Toren een perfecte locatie maakt voor het apocriefe verhaal dat Galileo Galilei rond 1590 twee kanonskogels van verschillend gewicht van een toren gooide om te bewijzen dat de een niet harder naar beneden viel dan de andere.

Dit stuk verscheen oorspronkelijk in NRC Handelsblad, op 8 december 2012

Advertenties

2 thoughts on “Romaanse (bouw)kunst

  1. Enkele weken per jaar genieten wij dagelijks van het timpaan van Conques. Voor de oorspronkelijke bewoners van Conques is het belangrijk aan welke zijde van het timpaan je woont. De rechterzijde, waar het grootste deel van het dorp is gelegen, geeft een erfelijke toegang tot de hemel volgens de overlevering.
    Het briljante werk van Pieter Steinz zal zeker op een zelfde beloning recht geven. Werkelijk een topic over Europa.

  2. Pingback: D. Esthetische structuur | deTorenvanPisa

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s