Oresteia (Griekse tragedie)

‘Kruimels van het banket van Homeros’, noemde de Griekse tragedieschrijver Aischylos zijn verzamelde werken. Hij was te bescheiden, zo blijkt uit zijn trilogie Oresteia, over een vaderwreker c.q. moedermoordenaar.

***

Orestes doodt zijn moeder en haar minnaar; schilderij van Bernardino Mei (1654)

Orestes doodt zijn moeder en haar minnaar; schilderij van Bernardino Mei (1654)

Eén familie, acht tragedies noemde Gerard Koolschijn zijn vertaling van de Oudgriekse toneelstukken die het verhaal vertellen van de afstammelingen van de vervloekte Atreus. Hoe koning Agamemnon van Mykene tot woede van zijn vrouw Klytaimnestra zijn dochter Ifigeneia offert om de wind in de rug te krijgen bij de afvaart naar de Trojaanse oorlog. Hoe Agamemnon tien jaar later, bij terugkomst uit Troje, afgeslacht wordt door Klytaimnestra en haar minnaar Aigisthos. Hoe Orestes, de zoon des huizes, op aandringen van zijn zuster Elektra zijn vader wreekt door eerst Aigisthos en daarna zijn moeder te vermoorden. Hoe de moedermoordenaar verlost wordt van de Furiën die hem achtervolgen door de uitspraak van een Atheense rechtbank. En hoe hij ten slotte zijn doodgewaande zuster Ifigeneia terugvindt op de Krim.

Aeschylus

Aeschylus

De acht tragedies, een kwart van het totaal dat uit de Griekse oudheid is overgeleverd, zijn geschreven door Aischylos, Sofokles en Euripides, over wie verteld wordt dat de eerste tegen de Perzenvocht op de vloot bij Salamis (480 v. Chr.), de tweede zong in het overwinningskoor, en de derde geboren werd op de dag van de zeeslag. Omdat er geen toneelstukken bekend zijn uit de zesde eeuw, toen in Athene de tragoidia (letterlijk: bokkezang) ontstond uit de eredienst voor de god Dionysus, gelden deze Grote Drie als de grondleggers van het antieke theater. Shame and scandal in the family was hun belangrijkste thema; Euripides schreef niet alleen over de Atriden maar ook over de gezinnen van Jason, Theseus en de Trojaanse koning Priamos. Sofokles schreef naast Elektra drie toneelstukken over Oidipous en diens dochter Antigone. En Aischylos is vooral beroemd om zijn Oresteia, de enige Attische (lees: Atheense) trilogie die bewaard is gebleven

Apollo reinigt Orestes van zijn bloedschuld; krater uit Apulia (380 vC)

Apollo reinigt Orestes van zijn bloedschuld; krater uit Apulia (380 vC)

De classicus-dichter Piet Gerbrandy omschreef Het verhaal van Orestes als ‘de moeder aller tragedies’. Zelf meende Aischylos dat zijn hele oeuvre uit ‘niet meer dan kruimels van het banket van Homeros’ bestond. Je kunt beter spreken van machtige brokken. In het eerste deel van de trilogie, Agamemnon, ensceneert hij de moord op Agamemnon en zijn Trojaanse slavin Kassandra; in deel twee, Dodenoffer, beschrijft hij de eerwraak van Orestes, en in deel drie, Goede geesten, diens verlossing van de wraakgodinnen dankzij de uitspraak van een Atheense rechtbank. Door optimaal gebruik te maken van de traditionele koren (de oude mannen van Mykene in Agamemnon, de offerplengsters bij het graf van Agamemnon in Dodenoffer) verhaalt Aischylos bovendien van de gruwelen van de Trojaanse oorlog en van de reden voor al deze ellende: de beslissing van Agamemnon om zijn dochter Ifigeneia te offeren om de goden gunstig te stemmen.

Orestes vervolgd door de Furiën; door William-Adolphe Bougereau

Orestes vervolgd door de Furiën; door William-Adolphe Bougereau

Het knappe van de Oresteia – afgezien van de plastische poëzie waarmee de bloeddorst en de wanhoop van de personages wordt beschreven – is dat je als toeschouwer moeilijk partij kunt kiezen voor een van de hoofdrolspelers. Agamemnon heeft de slechtste papieren – per slot van rekening heeft hij zijn dochter ‘als een geitje’ laten slachten; maar zijn einde is gruwelijk en misschien onverdiend, als je bedenkt dat hij de opdracht voor het mensenoffer kreeg van de godin Artemis, en moest kiezen tussen het belang van de gemeenschap (de wachtende Griekse vloot) en zijn vaderliefde. Klytaimnestra wreekt haar dochter, maar wordt door de dichter getekend als een overspelige moordenares. En hoewel Orestes zich schuldig maakt aan een van de ergste misdaden, moedermoord, zien we in dat hij niet anders kan. Zijn eerwraak is een goddelijk gebod. Zoals zijn vriend Pylades hem toebijt als hij aarzelt zijn moeder te doden: ‘Laat alle mensen je haten / maar niet de goden’.

Uit het slotstuk van de trilogie blijkt dat Aischylos toch partij trekt voor Orestes. Door de jury van een rechtbank (met als beslissende stem de moederloze godin Athene!) wordt bepaald dat de plicht tot vaderwraak zwaarder weegt dan het taboe op moedermoord, omdat vaders belangrijker zijn dan moeders. Het is een aanvechtbare uitspraak, en dat lijkt zelfs Aischylos te vinden. Maar wat het zwaarste is moet het zwaarste wegen: Orestes’ vrijspraak betekent in elk geval dat er een einde komt aan ‘de ketting van moorden en de keten van angst’ waarover de koorzangers vanaf het begin van de tragedie hebben gejammerd.

Orestes vermoordt Klytaimnestra, Romeinse sarcofaag uit 150 n. Chr.

Orestes vermoordt Klytaimnestra, Romeinse sarcofaag uit 150 n. Chr.

Behalve een pionier van de Griekse tragedie, die vanaf de Renaissance eerst het toneel en daarna de roman zou veroveren, was Aischylos de sterkste schakel in een keten van grote kunstenaars die zich door het verhaal van Orestes en Elektra lieten inspireren – van de toneelschrijvers Seneca (Agamemnon) en Shakespeare (Hamlet!) tot de operacomponisten Richard Strauss (Elektra) en Iannis Xenakis (Oresteïa). Eugene O’Neill situeerde Mourning Becomes Electra (1931) in de Amerikaanse Burgeroorlog; Jean-Paul Sartre maakte van Orestes’ vervolging door de Furiën een existentialistisch drama (Les mouches, 1943); en een paar jaar geleden schreef de Franse Amerikaan Jonathan Littell een geruchtmakende roman over een SS-beul onder de titel Les Bienveillantes, de Franse naam voor de Furiën. „Natuurlijk is het mooi als de Griekse tragedie resoneert in een roman,” zei hij destijds; „maar ik mag hopen dat er evenveel Dostojevski als Aischylos  in De Welwillenden doorklinkt.”

Dit stuk verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 24 december 2011

Advertenties

2 thoughts on “Oresteia (Griekse tragedie)

  1. Na de smurfen weer even lekker oude geschiedenis 😉 Dit was wel weer een opfrisser van de tip om de Welwillenden te gaan lezen – dat boek staat nu echt op de leeslijst!

    Veel liefs van Schiphol, wachtend op de gezinsherenigingsvlucht naar Leipzig,

    Roel

    Sent from my iPad

    >

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s