Pinocchio en Alice

Een marionet met een groeizame neus en een dromerig meisje dat door een spiegel stapt – dat zijn de beroemdste figuren uit de geschiedenis van het kinderboek, een literair genre dat in de 19de eeuw volwassen werd.

***

Illustratie van Enrico Mazzanti bij de eerste Italiaanse uitgave

Illustratie van Enrico Mazzanti bij de eerste Italiaanse uitgave (1883)

Op zoek naar het ultieme kinderboek stuit je al gauw op Pinocchio. Het in 1883 als roman gepubliceerde feuilleton van Carlo Collodi is in veel opzichten een modern sprookje, en daarmee vast verankerd in de verhaaltraditie waaruit de kinderliteratuur is ontstaan. De titelheld, een marionet die zijn ondeugden moet bekopen met bloedstollende avonturen (maar uiteindelijk zijn leven betert en verandert in een jongen van vlees en bloed), is een van de bekendste figuren uit de wereldliteratuur. Zijn naam, maar meer nog zijn neus, die groeit wanneer hij leugens vertelt, is internationaal spreekwoordelijk geworden. Om aan te geven dat een politicus een jokkebrok is, hoeft een cartoonist zijn slachtoffer alleen maar een lange neus te geven, terwijl een Australische wetenschapper zelfs het begrip the Pinocchio paradox heeft gemunt voor zijn variatie op de uitspraak ‘Alle Kretenzers liegen, zegt de Kretenzer’: ‘Mijn neus is aan het groeien, zegt Pinocchio.’ Van Pinocchio werden tientallen miljoenen exemplaren verkocht, in 75 talen in 125 landen; het verhaal werd bewerkt of gebruikt in tientallen films, van Walt Disney’s Pinocchio (1940) tot Steven Spielbergs robot-wil-mens-worden-film A.I. (2001). En dan is Pinocchio ook nog de pop die duizenden pizzeria’s van een typisch Italiaanse  naam voorzag.

Poster voor de Disney-film

Poster voor de Disney-film

Zoals veel klassieke kinderboeken – Oliver Twist, Schateiland, Alleen op de wereld, School-Idyllen – is Pinocchio een ontwikkelingsroman: een naïeve hoofdpersoon leert door schade en schande de lessen van het leven. Maar dat was eigenlijk niet de bedoeling van de Florentijnse journalist Carlo Lorenzini (1826-1890) die de geboorteplaats van zijn moeder als pseudoniem aannam. Zijn aanvankelijke vertelling, La storia di un burattino (‘Het verhaal van een marionet’), had na vijftien afleveringen een gitzwart einde, met Pinocchio die gruwelijk wordt opgeknoopt aan de hoogste boom. De lezers van de kinderkrant protesteerden en Collodi was gedwongen om zijn creatie te laten herleven; anders waren de avonturen van Pinocchio verstoken gebleven van hoogtepunten als het trauma in Speelgoedland (waar ondeugende jongens veranderen in ezels), de ontsnapping uit de reuzenhaai en de uiteindelijke menswording.

Geppetto snijdt Pinokkio uit, illustratie van Carlo Chiostri uit 1903

Geppetto snijdt Pinokkio uit, illustratie van Carlo Chiostri uit 1903

Le avventure di Pinocchio begint met de magische woorden ‘Er was eens’ en voert tal van sprookjesfiguren ten tonele, van een sprekende krekel tot een fee met blauwe haren. Collodi had zijn sporen verdiend met de vertaling van Perraults Contes de ma Mère Oye (1697), een sprookjesverzameling die – net als de Griekse mythologie en het beroemde non-fictieprentenboek Orbis sensualium pictus (‘De zichtbare wereld in beeld’, 1658) van de Tsjechische pedagoog Comenius – behoort tot de protohistorie van de kinder- en jeugdliteratuur. Pas toen kinderen in de 18de eeuw, onder invloed van de theorieën van John Locke en Jean-Jacques Rousseau, steeds minder als kleine volwassenen werden gezien, kwam er behoefte aan literatuur speciaal voor de jeugd. Aanvankelijk waren dat vooral didactische of religieus-moralistische boeken – denk aan de sprookjes van Andersen – maar rond 1850 verschenen er in Engeland ook humoristische en zelfs absurdistische titels. Met Lewis Carrolls fantasyverhaal Alice’s Adventures in Wonderland werd in 1865 de Gouden Eeuw van het kinderboek officieus ingeluid.

TennielIn Alice in Wonderland, memorabel geïllustreerd door John Tenniel, volgt de zevenjarige Alice (in haar droom) een Wit Konijn door een gat in de grond, om na een lange val terecht te komen in een vreemde wereld waarin eetbare paddestoelen vreemde effecten hebben, poezen kunnen praten en glimlachen, hoedenmakers niet helemaal wijs zijn en speelkaarten zich ontpoppen als meedogenloze heersers. In het vervolg, Through the Looking-Glass (1871), stapt Alice door een spiegel heen, en ontmoet ze onder meer levende schaakstukken, een olijke tweeling (Tweedledee en Tweedledum) en het wandelende ei Humpty-Dumpty; terwijl ze beroemde ballades als ‘Jabberwocky’ en ‘The Walrus and the Carpenter’ te horen krijgt. In beide boeken neemt de kleine Alice het op tegen de absurde logica van de wezens die ze ontmoet, wat tot hilarische dialogen leidt. ‘“Als ik niet echt was,” zei Alice – half lachend door haar tranen – “zou ik niet kunnen huilen.” “Ik hoop dat je niet denkt dat dat echte tranen zijn,” wierp Tweedledum vernietigend tegen.’

layout_originalMet zijn woordspelletjes en zijn surrealistische verhalen was de wiskundige Carroll van grote invloed op experimentele schrijvers, onder wie James Joyce (Finnegans Wake, 1939) en Raymond Queneau (Zazie dans le métro, 1959); de popgroepen Jefferson Airplane (‘White Rabbit’) en de Beatles (‘I Am The Walrus’) lieten zich door hem inspireren; om maar niet te spreken van de komieken van Monty Python. Eerder had Alice in Wonderland al de weg gebaand voor een golf van spannende of vrolijke boeken die het kind serieus namen. Niet alleen in Groot-Brittannië, waar klassieken als The Wind in the Willows (1908) en Winnie-the-Pooh (1926) alle verkooprecords braken, maar ook op het continent. Scandinavië bouwde een traditie op Niels Holgerssons wonderbare reis (1908) en Pippi Langkous (1945), Duitsland op het werk van Erich Kästner (Emil und die Detektiven, 1930) en Lisa Tetzner (Erwin en Paul, 1947), Nederland op Jan Ligthart en Annie M.G. Schmidt, en Italië dus op Pinocchio. In een van Collodi’s woonplaatsen wordt sinds 1963 de internationale kinderboekenbeurs van Bologna georganiseerd.

Tot ver in de 20ste eeuw was een belangrijke categorie van populaire kinderboeken de bewerking van een meesterwerk voor volwassenen: Moby-Dick zonder de filosofie, Rob Roy zonder de uitweidingen. Tegenwoordig, en vooral na het wereldwijde succes van de Harry Potter-serie, gebeurt het omgekeerde en lezen volwassen lezers meer en meer kinderboeken. Die crossover illustreert de voltooide emancipatie van het kinderboek en herinnert ons aan wat Virginia Woolf zei over de Alice-romans van Lewis Carroll: ‘Het zijn geen boeken voor kinderen; het zijn de enige boeken waarin we kinderen worden.’

Advertenties

One thought on “Pinocchio en Alice

  1. Super, deze aandacht voor – de geschiedenis van – het kinderboek! Met Comenius erbij ook nog verrassend compleet. Mag ik toch één aanvullende opmerking maken? Andersen als voorbeeld van de moralisering en didaktisering van boeken voor kinderen schept een te gunstige indruk van de gang van zaken. Teksten voor de jeugd stonden sinds Rousseau over het algemeen stijf van voorbeeldigheid en braafheid. Waarbij niet de opvoeder correcties gaf, maar het leven zelf, aldus Rousseau’s adagium. Professionele schrijvers konden daarbij best vervangen worden door pedagogen, zolang zij het kind in hun verhalen maar zelf door schade en schande wijs lieten worden. Daar wisten dominees vooral goed raad mee. Het dilettantisme vierde, anders dan bij Andersen dus, hoogtij. Het lijvige pamflet uit 1896 daartegen, Das Elend unserer Jugendliteratur door Heinrich Wolgast, geldt nog steeds als de steen des aanstoots in de vijver van de pedagogisch-literaire gemakzucht en nalatigheid in die eeuwen. Ook al waren er de genoemde briljante uitzonderingen als Collodi en Lewis Carroll. Nienke van Hichtums Afke’s tiental geldt in ons land als het eerste ‘literaire’ kinderboek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s