Het humanisme

Morgen, op de verjaardag van Erasmus, heeft in Museum Boijmans in Rotterdam een Familiedag plaats ter ere van het onlangs verworven portret van Erasmus door Lucas Cranach. De ‘Prins der Humanisten’ trad op zijn eigen manier in de voetsporen van de Vader van het Humanisme, Petrarca.

***

petrarcaDe een staat bekend als de Vader van het Humanisme en leefde in de ‘waanzinnige’ 14de eeuw; hij ontwikkelde zich als geleerde én dichter, was in zijn eigen tijd beroemd om zijn Latijnse poëzie en zijn kennis van de klassieke literatuur, maar verwierf eeuwige roem met zijn gedichten in de volkstaal. De ander geldt als de Prins der Humanisten en leefde ten tijde van de ontdekkingsreizen en de Reformatie; hij schreef de eerste bestseller van de boekdrukkunst, verwierf faam als Bijbelcriticus en prediker van tolerantie, en zou als wereldburger vereeuwigd worden door de beste Renaissanceschilders, van wie Hans Holbein de grootste was.

De een is Francesco Petrarca (1304-1374), geboren in Arezzo, Toscane, maar van jongsafaan kosmopoliet, omdat hij op vijfjarige leeftijd met zijn familie naar het pausdom-in-ballingschap Avignon verhuisde. Twee van de biografische details waarom hij bekend is, spelen zich in Frankrijk af: zijn beklimming (als eerste toerist in de geschiedenis) van de Mont Ventoux in 1336 en zijn aanschouwing van de beeldschone ‘Laura’ in de kerk van Sainte Claire d’Avignon. De laatste gebeurtenis uit 1327 leverde hem de inspiratie voor zijn Canzoniere (‘Liedboek’), een bundeling van 366 sonnetten en andere gedichten in de Toscaanse volkstaal. Petrarca schreef in de stil novo, de hoofse liedtraditie van de Franse troubadours, maar hij doorspekte zijn verheerlijking van de jonggestorven Laura (een verre voorzaat van de Markies de Sade!) met klassieke verwijzingen. Hoe kon het ook anders bij iemand die zijn leven in dienst had gesteld van de klassieke letteren, die eigenhandig een collectie brieven van Cicero had ontdekt en becommentarieerd?

Erasmus door Holbein

Erasmus door Holbein

De ander is Desiderius Erasmus (1466-1536), geboren als Geert Geerts maar al tijdens zijn leven bekend als Erasmus van Rotterdam, naar de stad waar hij als onwettig kind een blauwe maandag had gewoond. Geschoold bij de Broeders des Gemenen Levens in Deventer en de Augustijnen van Stein, verzaakte hij – net als Petrarca – zijn priesterwijding voor een carrière als filoloog en schrijver. Hij verzorgde nieuwe edities van het Nieuwe Testament in het Grieks en het Latijn, maar leverde vooral kritiek op de uitwassen van de kerk van zijn tijd met het vele malen herdrukte Encomium Moriae (‘Lof der Zotheid’, 1511). Zijn verder tolerante houding ten opzichte van het Vaticaan leverde hem de vijandschap op van Martin Luther, met wie hij in geschrifte debatteerde over de vrije wil (die door Luther ontkend werd). Maar buiten Duitsland bouwde Erasmus een netwerk van hooggeleerde vrienden op, waarin Thomas More, de auteur van de humanistische wensdroom Utopia (1516) de bekendste was. ‘De wereld is het gemeenschappelijke vaderland van alle mensen’, schreef Erasmus, en dat was voor de 20ste-eeuwse neo-humanist Stefan Zweig genoeg om hem in 1934 uit te roepen tot oer-Europeaan.

Leonardo's  'Vitruviaanse mens', symbool van het renaissance-humanisme

Leonardo’s ‘Vitruviaanse mens’, symbool van het renaissance-humanisme

Petrarca en Erasmus – beiden zijn ze kopstukken van het humanisme, de geestelijke stroming die in de 14de eeuw opkwam als een reactie op de opvoedingsidealen van de scholastiek, die kennis vooral in dienst stelde van de voorbereiding op een carrière in medicijnen, recht of theologie. De tijdgenoten en geestverwanten van Petrarca daarentegen wilden volwaardige burgers vormen door middel van goed onderwijs dat was gestoeld op bestudering, en zo mogelijk evenaring, van de klassieken. Hun filosofie werd in de 19de eeuw aangeduid met de term humanisme (naar het Latijnse woord humanum, ‘het menselijke’), omdat voor het eerst de mens en niet God centraal werd gesteld – voor het eerst het individu en niet het collectief. Lang is ook gezegd dat het humanisme op gespannen voet stond met het christendom, zoals het seculiere humanisme van de 20ste eeuw (‘Ik geloof in het leven vóór de dood’); maar de twee wereldbeelden waren voor de meeste humanisten goed met elkaar te verenigen. Petrarca bewoog zich zijn leven lang binnen de Kerk, en Erasmus, over wie werd gezegd dat hij het ei legde dat Luther uitbroedde, nam nooit grote afstand van Rome.

Het symbool van het seculiere humanisme

Het symbool van het seculiere humanisme

Het neemt allemaal niet weg dat het humanisme, met zijn herontdekking van de klassieke filosofie en wetenschap, de dogma’s van de Kerk aan het wankelen bracht; en ook dat de Bijbelvertalingen van Erasmus en zijn Franse collega Lefèvre d’Étaples de basis waren voor de protestantse reformatie. Bij dat laatste was de verbreiding van de boekdrukkunst in het eerste kwart van de 16de eeuw van groot belang. Uiteindelijk, zo concluderen de moderne Renaissance-specialisten, zou het humanisme in Midden- en Noord-Europa zich vooral richten op religieuze zaken, terwijl de Italiaanse humanisten seculiere wetenschap en filologie bedreven voor een publiek van gelijkgestemden.

Laura en Petrarca, 19de-eeuws fresco uit het huis van Petrarca in Arquà

Laura en Petrarca, 19de-eeuws fresco uit het huis van Petrarca in Arquà

En Petrarca en Erasmus? Die zijn tegenwoordig bekender om hun bijdragen aan de literatuur dan om hun wetenschappelijke of religieuze verhandelingen. Petrarca geldt als de herontdekker en ‘revitalisator’ van vele genres: het sonnet, de literaire brief, de biografie, de literaire rede. Erasmus is de auteur van twee evergreens: Lof der zotheid, ook wel bekend als Laus Stultitiae, dat nog regelmatig in een nieuwe taal vertaald wordt; en Adagia, een collectie van spreekwoorden en zegswijzen die het dagelijks taalgebruik van de moderne Europeanen nog steeds doordesemen. Het was in meer dan één opzicht terecht dat de Europese Unie haar studentenuitwisselingsprogramma, bedoeld om kosmopolieten te kweken, naar de Hollandse humanist heeft genoemd.

Advertenties

One thought on “Het humanisme

  1. Dit is een te brave voorstelling van zaken. Natuurlijk hebben de humanisten eieren voor hun geld gekozen naar de Kerk toe. Erasmus was daar zelfs zeer bedreven in (hij werd onderhouden door de Kerk, dus wat wil je). Daarom schreef hij in het Latijn: de enige door de Kerk toegestane taal in het onderwijs. En het onderwijs had, net als bij alle humanisten, zijn grootste zorg. Zijn jeugdwerk, het Liber antibarbarorum, onlangs nog in het Nederlands vertaald, durfde hij na veel aanpassingen pas aan het eind van zijn leven uit te geven. Daarin wordt naar een verklaring gezocht voor het dramatische verlies van de klassieken in de middeleeuwen. De slecht bedekte woede en de spanning die er tussen beide kampen heerste ligt op elke bladzijde voor het grijpen. En laat nu juist dit werkje, waar overigens zelden naar verwezen wordt, in die tijd het ‘Humanistisch manifest’ genoemd worden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s