Ibsens Nora en Hedda

Henrik Ibsen (1828-1906) was een toneelvernieuwer, iemand die afrekende met de Romantiek en door zijn aandacht voor maatschappelijke problemen uitgroeide tot pionier van het realisme. Maar hij is vóór alles een hofleverancier van memorabele personages.

***

Een still uit de verloren gegane vierde verfilming van A Doll's House (1922), met Alla Nazimova in de rol van Nora

Een still uit de verloren gegane vierde verfilming van A Doll’s House (1922), met Alla Nazimova in de rol van Nora

‘Geen enkele hoogdravende zin, geen overdreven dramatiek, geen druppel bloed, niet eens een traan.’ De theatercriticus van een van de Noorse kranten was even verbaasd als enthousiast, de ochtend na de première van Een poppenhuis op 21 december 1879. De ‘moderne tragedie’ van Henrik Ibsen, over een vrouw die een leven voor zichzelf wil, had diepe indruk gemaakt. Heldin Nora verlaat op het eind van het stuk haar man en drie kinderen en breekt daarmee een van de taboes van de 19de eeuw. Een goede vrouw diende zichzelf weg te cijferen voor haar man, vond haar bestemming in het gezin en had behalve als moeder geen identiteit. Nora heeft daar geen boodschap aan, ze wil weg uit het poppenhuis van haar beschermde leventje, en anders dan de rebelse vrouwen die haar voorgingen – Madame Bovary, Effi Briest, Anna Karenina – wordt ze daar niet voor gestraft. Een poppenhuis eindigt met een dichtslaande deur – de deur naar Nora’s vrijheid, maar ook naar een nieuw soort theater dat onder meer George Bernard Shaw en Eugene O’Neill zou beïnvloeden.

Portret van Ibsen (1895) door Eilif Peterssen

Portret van Ibsen (1895) door Eilif Peterssen

Een unverfroren feministische heldin, zoiets had het toneel nog niet gezien. Ibsen ontkende trouwens met kracht dat hij propaganda had willen bedrijven; hij streefde naar ‘een beschrijving van het mensdom’. Een poppenhuis liet naar zijn zeggen zien dat vrouwen in een door mannen gedomineerde samenleving nooit zichzelf konden zijn; maar veel belangrijker was zijn verheerlijking van het individu, zijn uitwerking van de gedachte ‘Subjectiviteit is de waarheid’ van de Deense voorloper van het existentialisme Søren Kierkegaard. Eerder had Ibsen in Brand (1866) al een priester ten tonele gevoerd die door roeien en ruiten gaat om zijn hoge idealen te verwezenlijken – onder het motto ‘Geen compromis’. Maar Nora is menselijker, sympathieker, met als gevolg dat haar verhaal uitgroeide tot het meest gespeelde stuk ter wereld. Zijzelf werd een van de meest geanalyseerde toneelpersonages: de artsen van het fin-de-siècle zagen haar als een slachtoffer van ‘hysterie’, de Britse seksuoloog Havelock Ellis beschouwde haar als de heraut van een nieuwe maatschappelijke orde.

Halina Reijn als Hedda Gabler (TGA, 2006)

Halina Reijn als Hedda Gabler (TGA, 2006)

De Deens schrijvende Noor Henrik Ibsen (1828-1906) was een toneelvernieuwer, iemand die afrekende met de Romantiek en door zijn aandacht voor maatschappelijke problemen uitgroeide tot pionier van het realisme. Maar hij is vóór alles een hofleverancier van memorabele personages. Iedere theaterliefhebber kent dokter Thomas Stockman, die in Een vijand van het volk (1882) als klokkenluider zelfs door zijn broer wordt uitgekotst; en natuurlijk Gregers Werle, de jongeman die in De wilde eend (1884) zijn jeugdvriend te gronde richt met de waarheid over zijn ogenschijnlijk gelukkige leven. Een nog groter publiek heeft gehoord van Hedda Gabler, het negatief van Nora Helmer: een vrouw wier zelfdestructieve neigingen eindigen in een tragedie van Griekse proporties. En dan is Ibsen nog de schepper van de frauderende bankier John Gabriel Borkman (1896), de aandoenlijke Kleine Eyolf (1894), de hopeloos verliefde bouwmeester Solness (1892) en niet te vergeten de sprookjesfiguur Peer Gynt (1867).

9286_1Het drama in verzen (en in vijf bedrijven) Peer Gynt is een van de eerste stukken die Ibsen schreef nadat hij in 1864 in zelfverkozen ballingschap was gegaan. Hemelbestormend was zijn leven tot dan toe niet geweest; de elf vaak sprookjesachtige toneelstukken die hij tot dan toe had geschreven, vonden weinig weerklank en vanaf 1850 had hij bij theaters in Bergen en Christiania (het latere Oslo) gewerkt als regisseur en producer. In Italië vond hij zijn stijl, een naturel dat zich onderscheidde van het theatrale van zijn collega’s, en zijn onderwerp, het verzet van het individu tegen de burgerlijke massa. Tot ver in het buitenland werd Ibsen bewonderd om het anarchistische individualisme waarvan niet alleen Nora of de priester Brand maar ook de losbollige boer Peer Gynt het symbool is.

Peer Gynt bij de trollenkoning, aquarel uit 1913

Peer Gynt bij de trollenkoning, aquarel uit 1913

Noorwegen kende Peer Gynt uit een oude sage, als trollendoder en heroïsche rendierberijder. Bij Ibsen is hij een leugenaar en een lijntrekker die in drie levensfasen geneest van zijn egoïsme en optimisme. Tijdens zijn Werdegang schaakt hij een boerenbruid, wordt hij verliefd op de dochter van de trollenkoning, werkt hij als een slavenhandelaar en verliest hij een fortuin. Maar bij al zijn avonturen houdt hij vast aan zijn persoonlijkheid en zijn dadendrang; hij is een Faust van het Noorse platteland, en net als de held van het toneelstuk van Goethe worden hem juist daarom aan het eind van zijn leven al zijn misstappen vergeven.

Ibsen noemde Peer Gynt zelf een onspeelbaar stuk, iets wat ook vaak over Faust II van Goethe is gezegd. In 40 scènes gaat de held door tijd en ruimte, lopen realisme en fantasie in elkaar over en worden poëtische clausen afgewisseld met maatschappijkritiek. Toch heeft dat alles Peer Gynt geen windeieren gelegd. Mede door de aansprekend romantische muziek die Edvard Grieg voor de première in Christiania (1876) schreef, begon het stuk aan een internationale triomftocht die tot op de dag van vandaag voortduurt. Alle grote theatermakers, van Ingmar Bergman tot Robert Wilson, hebben zich eraan gewaagd, en er is ook geen genre waarvoor het niet bewerkt is. In 2006 viel Peer Gynt zelfs de hoogste eer te beurt waarvan een mythische held kan dromen: een themapark (in Oslo) dat zijn levensverhaal scène voor scène in sculpturen verbeeldt. Met Ibsens stuk als leidraad natuurlijk.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s