Abstractie (Malevitsj)

De Rus Kasimir Malevitsj staat bekend als de eerste non-figuratieve schilder. Maar was hij dat wel? En hoe abstract is zijn beroemde Zwart vierkant eigenlijk?

***

1028px-Malevich,_Kazimir_Severinovich_-_Black_SquareWeinig begrippen zijn zo verwarrend als ‘abstracte kunst’. De meeste mensen hebben wel een idee wat er onder valt: de kleurige composities van Kandinsky, de draderige sculpturen van Naum Gabo (maker van het beeld voor de Bijenkorf in Rotterdam), de strenge vierkanten in primaire kleuren van Van Doesburg en Mondriaan, de overweldigende drippings van Jackson Pollock en de colorfield paintings van de andere ‘abstract expressionisten’ uit Amerika. En vraag je de liefhebbers naar het eerste abstracte schilderij, dan noemen de meesten Zwart vierkant (1913) van Kasimir Malevitsj. Waarmee duidelijk wordt dat onder abstractie eigenlijk non-figuratie wordt verstaan, kunst die niet de werkelijkheid herkenbaar weergeeft.

J.M.W. Turner: Europa and the Bull (ca 1845)

J.M.W. Turner: Europa and the Bull (ca 1845)

Abstractie gaat heel lang terug – tot de gestileerde figuurtjes uit de beeldhouwkunst van de Cycladische cultuur (3000 v. Chr.); en eigenlijk tot de rotstekeningen uit de prehistorie, die ook niet allemaal rechtstreekse kopieën van reëel bestaande mensen en dieren waren. Iedere tijd en iedere cultuur kent kunstenaars die in hun beelden of schilderijen de werkelijkheid abstraheren. Toch zijn de kunsthistorici tamelijk eensgezind over het moment waarop de ‘abstracte kunst’ haar intrede deed in de westerse geschiedenis: de vroege 19de eeuw, toen proto-impressionisten als John Constable en J.M.W. Turner hun landschappen en zeegezichten ondergeschikt maakten aan licht- en kleureffecten. Een lijn die doorgetrokken werd door de impressionisten – denk aan de bijna niet te onderscheiden waterlelies van Monet – en door Paul Cézanne (1839-1906), die vooral in zijn Provençaalse landschappen experimenteerde met geometrische vormen en meervoudig perspectief om de natuur weer te geven.

Paul Cézanne: La montagne Saint-Victoire (1906)

Paul Cézanne: La montagne Saint-Victoire (1906)

Cézannes schilderijen van de Mont Saint-Victoire, en zijn uit kleurvlakken opgebouwde portretten en stillevens, waren op hun beurt een belangrijke inspiratiebron voor de pioniers van het kubisme. De demoiselles d’Avignon’ van Picasso uit 1907 zijn nog duidelijk als naakte vrouwen herkenbaar, al vertoont een van de vijf in haar gezicht de effecten van het meervoudig perspectief; zijn ‘accordéoniste’ uit 1911 is niet meer dan een verzameling kleurvlakjes op zoek naar een focus. Ook de kubistische schilderijen van George Braque – muziekinstrumenten, fruitschalen, bomen – bereikten een hoge mate van abstractie. Maar de stap naar non-figuratief schilderen zetten de kubisten niet, anders dan bijvoorbeeld Mondriaan, die een binnen een paar jaar een boom zo abstraheerde dat die zonder titel niet meer als zodanig te herkennen was.

Wassily Kandinsky: Compositie VII (1913)

Wassily Kandinsky: Compositie VII (1913)

Toen Mondriaan zijn bomen als vlakjes en streepjes begon te schilderen, in het midden van de jaren tien, was de abstractie (lees: de niet-figuratieve kunst) net doorgebroken. Althans in de schilderkunst, want in andere genres, zoals mode en vormgeving, was het non-figuratieve al heel gewoon. Vandaar ook dat een beroemd geometrisch ontwerp voor een babydekentje (1911) van Sonia Delaunay, kunstenares en echtgenote van de schilder Robert Delaunay, niet geldt als het eerste non-figuratieve kunstwerk. Die eer gaat naar een doek van de Zweedse Hilma Af Klint, die onder invloed van theosofische theorieën al in 1907 abstracte en felgekleurde symbolen schilderde, of naar Wassily Kandinsky, die tussen 1911 en 1914 werkte aan een serie ‘composities’ waarin het alleen maar draaide om vorm, kleur en ruimte. Schilderkunst moest volgens hem hetzelfde kunnen bewerkstelligen als muziek.

Kasimir Malevitsj: Suprematistische compositie: wit op wit (1918)

Kasimir Malevitsj: Suprematistische compositie: wit op wit (1918)

Uiteindelijk was het Malevitsj die alle aandacht voor de non-figuratieve kunst naar zich toe zou trekken met zijn Zwart vierkant, dat voor het eerst – op een wit vlak – werd geëxposeerd op een futuristische tentoonstelling in 1915. ‘In het jaar 1913 probeerde ik wanhopig de vrije kunst te bevrijden van het dode gewicht van de echte wereld, en vluchtte ik in de vierkante vorm,’ zou Malevitsj later schrijven. Hij noemde zijn ‘non-objectieve’ kunst ‘suprematistisch’, omdat geometrische vormen er de oppermacht in hadden. Maar interessant genoeg zou je erover kunnen twisten of dit wel de ware non-figuratie was; per slot van rekening kun je een zwart vierkant niet realistischer afbeelden dan door middel van een zwart vierkant. Het weerhield Malevitsj er niet van om voort te gaan op de ingeslagen weg. Terwijl collega-revolutionairen in de kunst vooral driedimensionaal, oftewel ‘constructivistisch’ te werk gingen, exposeerde hij in 1918 een Suprematistische compositie: wit op wit, een schuinstaand vierkant op een groter wit vierkant.

Barnett Newman: The Gate (1954)

Barnett Newman: The Gate (1954)

De invloed van de abstracte kunst, en vooral van Malevitsj’ geometrische kleurvakken, is niet te overschatten. In de rest van de 20ste eeuw zouden de nieuwe non-figuratieve kunststromingen over elkaar heen buitelen, van De Stijl en Bauhaus in Europa tot het abstract expressionisme en het minimalisme in Amerika. Niet alleen de monochrome schilderijen van Lucio Fontana en Yves Klein zijn ondenkbaar zonder Malevitsj, maar ook de colourfield paintings (met de zogeheten zip, de verticale lijn) van Barnett Newman en de mystieke kleurvlakken-in-een-rechthoek van Mark Rothko. Het abstracte is klassiek geworden, er zijn zelfs mensen die het gedateerd vinden, en er zijn alweer vele kunststromingen geweest die de figuratieve schilderkunst in ere hebben geprobeerd te herstellen. We zijn ver verwijderd van de tijd dat mensen naar het museum gingen om bij een schilderij van Karel Appel of een beeld van Brancusi te roepen: ‘Dat kan mijn nichtje van zes ook.’

Advertenties

One thought on “Abstractie (Malevitsj)

  1. Pingback: Column geschreven door Guido van den Heuvel – Piet Mondriaan digitaal | DropYourArt

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s