Jules Verne

De 62 romans en 18 novelles van Jules Verne werden uitgebracht in 150 talen en evenzovele landen. Dat maakt hem tot een van de bestverkochte schrijvers uit de geschiedenis van het boek. De Frankfurter Buchmesse zou voor deze pan-Europeaanse bestseller een standbeeld moeten oprichten.

***

Bordspel n.a.v. De reis om de wereld in 80 dagen, 1876

Bordspel n.a.v. De reis om de wereld in 80 dagen, 1876

Geen schrijver zo kosmopolitisch als Jules Verne (1828-1905). Zijn bekendste roman heet Le tour du monde en quatre-vingt jours en speelt zich onder meer af in Egypte, India, China, Japan en Noord-Amerika. In Voyage au centre de la terre gaat zijn held Professor Lidenbrock op IJsland een vulkaan in om er op Stromboli weer uit te komen. Michel Strogoff, de koerier van de tsaar, reist van Moskou via Kolyvan naar Irkoetsk. Robur de Veroveraar vliegt de wereld rond in een superhelikopter, Kéraban de stijfhoofdige rondt de Zwarte Zee per postkoets. Kapitein Nemo vaart met een duikboot 20.000 mijlen onder zee over het noordelijk én het zuidelijk halfrond. Tientallen andere helden bereizen de onverkende hoeken van de aarde, van de Noordpool tot de Zuidpool en van Patagonië tot Australië.

Gravure uit Michael Strogoff, rond 1900

Gravure uit Michael Strogoff, rond 1900

Geen schrijver zo Europees ook als Jules Verne. De helden uit zijn ‘blauwe bandjes’ (in de originele uitgave waren ze trouwens rood) zijn in overgrote meerderheid bewoners van het oude continent, of het nu de excentrieke Engelsman Phileas Fogg is, het Schotse kroost van Kapitein Grant of de Franse mariene bioloog Pierre Aronnax. Professor Lidenbrock is een Duitser, Michael Strogoff een Rus, Kéraban een Turk, Nemo was oorspronkelijk een Pool, en alleen van Robur weten we niet welke nationaliteit hij heeft.

Scène uit Reis naar de maan, eind 19de eeuw

Scène uit Reis naar de maan, eind 19de eeuw

Daarnaast is Vernes kijk op de wereld typisch Europees – en niet te vergeten 19de-eeuws. De aarde is de speeltuin van de koloniale mogendheden, al worden Rusland en Amerika gedoogd als opkomende landen. De klassenmaatschappij, met de burgerij als kern en de wetenschappers als nieuwste social climbers, is nog onbedreigd. Het vertrouwen in de techniek is grenzeloos. Een reis naar de maan? Moet kunnen. Een luchtvaartuig met 37 hefschroefjes? Zó gebouwd. Atoomkracht? Een zegen voor de mensheid. De ontcijfering van het runenschrift; het lanceren van kunstmanen en satellieten; de ontwikkeling van radio en fax? Volgens Verne was het allemaal een kwestie van tijd. Sterker nog: in zijn romans gaf hij alvast de gebruiksaanwijzing. Sommige van zijn ontwerpen – de ruimteraket, de helikopter, de elektrische onderzeeër – leken zoveel op de latere uitvindingen, dat men later begon te denken dat hij een helderziende was. Maar hij was eerder een amateurwetenschapper met veel fantasie; voordat hij aan een boek begon, las hij alle studieboeken die hij kon gebruiken en praatte hij uitvoerig met technici en uitvinders.

Nederlandse heruitgave van de 'blauwe bandjes'

Nederlandse heruitgave van de ‘blauwe bandjes’

Ook Vernes succes was pan-Europees, iets dat al af te lezen is aan de honderdvijftig verfilmingen die er van zijn voyages extraordinaires (‘wonderreizen’ in het Nederlands) op de International Movie Data Base zijn geregistreerd. Ieder land met een zichzelf respecterende filmindustrie, van Rusland tot Spanje, heeft zich aan Vernes klassiekers gewaagd. Sommige boeken, zoals Reis om de wereld en Naar het middelpunt der aarde, zijn meer dan tien keer verfilmd. Reis naar de maan, de baanbrekende verfilming door een andere beroemde Fransman, Georges Méliès, kwam al twee jaar na de dood van Verne uit, 18 jaar nadat hij in Le château des Carpathes een soort filmprojectie had beschreven. Samen met Shakespeare, Scott, Austen, Dickens en Conan Doyle  behoort Verne tot de meest verfilmde schrijvers.

Verne NederlandsDe films traden in het spoor van het succes van de Wonderreizen. De 62 romans en achttien novelles van Verne werden uitgebracht in honderdvijftig talen en evenzovele landen. Tot de opkomst van computerspellen en sociale media waren ze het favoriete tijdverdrijf van jongens (en meisjes) die geïnteresseerd waren in spannende verhalen, populair-wetenschappelijke verhandelingen en exotische bestemmingen. Dat Vernes personages zo plat waren als het zwaard waarmee Strogoff verblind wordt (,,Ik zie niet in wat een roman te maken heeft met psychologie,’’ zei de schrijver eens), maakte ze niet minder onvergetelijk. Dat Verne net als zijn tijdgenoot Karl May de meeste van zijn verhalen uit zijn duim zoog, maakte hem alleen maar een echtere fictieschrijver.

Verne FransHoewel Verne op latere leeftijd een zeewaardig zeilschip had, en in zijn jongere jaren tripjes maakte naar Scandinavië en New York, was hij het prototype van een schrijftafelreiziger. Achter zijn bureau in het slaperige Noord-Franse stadje Amiens bedacht hij de wildste avonturen in exotische oorden: een reis om de Zwarte Zee om tol over de Bosporus te ontduiken (Kéraban le têtu), een achtervolging op leven en dood onder Zuid-Afrikaanse diamantzoekers (L’étoile du sud), een ballonvaart naar de bronnen van de Nijl (Cinq semaines en ballon). Hij deed precies wat hij zijn moeder op tienjarige leeftijd had beloofd toen hij in de haven van zijn geboortestad Nantes op het nippertje van een schip was gehaald dat naar de Caraïben zou vertrekken: ,,Voortaan zal ik alleen nog in mijn fantasie op reis gaan.’’

Na zijn dood was Verne was een voorbeeld voor bestsellerauteurs als H.G. Wells (The Time Machine), Hergé (Kuifje) en Michael Crichton (Jurassic Park). Bij zijn leven werd hij geprezen door grote schrijvers als George Sand en Émile Zola, en was hij bevriend met Victor Hugo en Alexandre Dumas-fils. Hij kreeg het Légion d’Honneur, maar de hoogste literaire eer, het lidmaatschap van de veertig leden tellende Académie Française, viel hem niet te beurt – iets wat hem steeds meer dwars ging zitten: ,,De grote teleurstelling van mijn leven,’’ zei hij in een interview in 1894, ,,is dat ik nooit een plaats heb ingenomen in de Franse literatuur.’’ Pas een dikke eeuw later werd hem die plaats gegund, toen een viertal voyages extraordinaires werd opgenomen in de prestigieuze Pléiade-reeks. In de Europese literatuur was het werk van Verne toen al meer dan honderd jaar een vaste waarde.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 1 september 2012

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s