Poesjkin

We hebben er in het Nederland-Ruslandjaar niet veel over gehoord, maar in februari was het 175 jaar geleden dat Aleksandr Poesjkin, de vader van de moderne Russische literatuur, door een Frans-Nederlandse edelman in een duel verwond werd. De grote Europese schrijver stierf binnen twee dagen.

***

Portret van Poesjkin door O.A. Kiprenski , 1827 (foto WC)

Portret van Poesjkin door O.A. Kiprenski , 1827 (foto WC)

De enige goede schrijver, zo wordt wel beweerd, is een schrijver met een imago. Literair talent is niet genoeg. Om overtuigend over te komen, moet de auteur met zijn werk samenvallen – zoals Lord Byron, die de duistere helden uit zijn gedichten in het echte leven naar de kroon stak, of Edgar Allan Poe, die net zo grotesk en neurotisch leefde als de personages in zijn verhalen. Grote schrijvers, kortom, lijken bij voorkeur weggelopen uit hun eigen boeken.

Tussen Byron en Poe was er Poesjkin, een van de prototypes van de poète maudit oftewel de verdoemde dichter die in een kort maar spectaculair leven een berg werk van hoge kwaliteit produceert. Aleksandr Sergejevitsj (1799-1837) wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne Russische literatuur, een romantisch realist die experimenteerde met nieuwe genres (zoals de roman-in-verzen) en het Russisch salonfähig maakte bij de voornamelijk Franstalige elite. Volgens zijn bewonderaar Vladimir Nabokov excelleerde Poesjkin in het verbinden van spreektaal met oudkerkslavisch idioom en kon hij als geen ander van register wisselen. Talloze grote Russische schrijvers uit de 19de eeuw zouden daar hun voordeel mee doen, net als met zijn pionierswerk als tijdschriftmaker en zijn voorbeeldfunctie als maatschappijcriticus en taboedoorbreker. Toen hij als gevolg van een duel (zijn 29ste!) overleed, werd hij op last van de Tsaar, die zijn populariteit vreesde, in stilte begraven.

Duel uit 'Jevgeni Onegin' (illustratie van Ilja Repin, 1899)

Duel uit ‘Jevgeni Onegin’ (illustratie van Ilja Repin, 1899)

Hoe belangrijk Poesjkin als spil in het literaire leven ook was, hij wordt in de eerste plaats herinnerd om zijn werk. Zijn doorbraak beleefde hij in 1820 – vijf jaar na zijn debuut als dichter – met Roeslan en Ljoedmila. Het sprookje-in-verzen, over twee geliefden en een boze tovenaar, raakte vooral in Rusland een gevoelige snaar en werd gevolgd door een tiental andere verhalende gedichten, waarvan Jevgeni Onegin (1831) het hoogtepunt is. Geschreven in navolging van Byrons Don Juan, dat tien jaar eerder was verschenen, introduceert het de ‘overtollige mens’ in de Russische literatuur: een lanterfantende aristocraat die de perfecte vrouw versmaadt en daar later op terugkomt. De vierhonderd stanza’s van veertien regels geven een haast encyclopedisch beeld van het Russische leven in de vroege 19de eeuw en stellen en passant ook een van de eeuwige vragen van de Russische elite aan de orde: moeten wij vasthouden aan onze nationale tradities of volgen wij het Westen?

Bilibin_Boris_Godunov_coverGeen boek werd in Rusland zo vaak herdrukt als Jevgeni Onegin. Het werd vele malen verfilmd, inspireerde talloze schrijvers tot variaties en was de basis voor de gelijknamige succesopera van Tsjaikovksi. Poesjkins werk deed het sowieso goed in operavorm. Tsjaikovski zette ook Schoppenvrouw, een lang verhaal over een onscrupuleuze gokker, op muziek; zijn voorganger Moessorgski bewerkte Poesjkins toneelstuk over een getergde 16de-eeuwse tsaar tot Boris Godoenov; en Glinka, Rachmaninov en Strawinsky lieten zich door andere plots van Poesjkin inspireren. Het toneelstuk Mozart en Salieri (1830) was niet alleen de basis voor een opera van Rimski-Korsakov, maar ook voor Amadeus van Peter Schaffer, en daarmee voor de gelijknamige film van Milos Forman, die in de jaren tachtig de muziek van Mozart hipper dan ooit maakte.

Over Mozart gesproken: de slavist Karel van het Reve besloot het hoofdstuk over Poesjkin in zijn Geschiedenis van de Russische literatuur (1985) met de zin ‘Wat hem van zijn tijdgenoten onderscheidt is wat Mozart van zijn tijdgenoten onderscheidt’, nadat hij de stelling had verdedigd dat Poesjkin helemaal niet zo vernieuwend was als iedereen altijd had beweerd. ‘Zijn proza,’ noteerde Van het Reve, ‘verschilt van dat van [zijn tijdgenoten] vooral omdat het beter is, niet omdat zijn verhalen over andere dingen gaan of in een volstrekt andere stijl geschreven zijn […] Het is werk uit de eerste decennia van de vorige eeuw, maar dan zonder het exuberante van Hoffmann, de uitvoerigheid van Byron, de bizarre humor van Gogol, de kneuterigheid van de Camera obscura, zonder het schwärmerische van de Lake poets of van Heine.’

Ivan Aivazovski en Ilja Repin: 'Poesjkins vaarwel aan de zee' (1877)

Ivan Aivazovski en Ilja Repin: ‘Poesjkin neemt afscheid van de zee’ (1877)

Misschien is dat inderdaad genoeg voor de bewondering van een lange lijst schrijvers die loopt van Toergenjev tot Limonov en van de Amerikaan Henry James tot de Indiër Vikram Seth, die met The Golden Gate (1986) een romandebuut in ‘Onegin-stanza’s’ schreef. Maar ten minste zo sterk tot de verbeelding spreekt de levenswandel van Poesjkin. Zoals Van het Reve schreef: ‘Hij was gematigd in zijn opvattingen, fel in zijn uitlatingen, ruim en trouw in zijn vriendschappen, edelmoedig in zijn lof voor tijdgenoten, driftig, lichtgeraakt, erotisch heftig ontvlambaar […] geneigd tot duelleren, gokken, hoereren.’ Hij lag voortdurend in de clinch met de autoriteiten, maakte al dan niet gedwongen reizen door heel Rusland, vocht zijn duels vooral uit met de edellieden die hij de hoorns had opgezet en stierf aan de gevolgen van een schotwond die hem was toegebracht door de man van de zuster van zijn vrouw die tegelijkertijd zijn rivaal in de liefde was. Voor een plaats in de literatuurgeschiedenis zijn dit de ongetwijfeld beste papieren; Poesjkins leven echode glorieus het romantische credo uit Jevgeni Onegin dat een kwarteeuw geleden door W. Jonker als volgt vertaald werd: ‘Maar diep rampzalig is degene / in wie geen chaos ooit ontstaat, / die woord, gebaar en teken haat / omdat zij zich tot duiding lenen, /  en die – ervaren, kil en triest – nooit aan een droom zichzelf verliest.’

Advertenties

2 thoughts on “Poesjkin

  1. Met veel plezier gelezen. Het verhaal over het duel had m.i. voor een Nederlands nog iets aan anekdotische waarde gewonnen als ook vermeld was dat degene die Poesjkin dodelijk verwondde de geadopteerde zoon van de Nederlandse ambassadeur (Jacob van Heeckeren) was.

  2. Mooi verhaal! Poesjkin wordt in Nederland sowieso ondergewaardeerd. Al zijn werk is zonder meer het lezen waard. Karel van het Reve vindt hem inderdaad niet de vernieuwer van de Russische taal en literatuur waar hij zo vaak voor uitgemaakt wordt, die eer krijgt Karamzin. Maar toch… Ik denk niet dat we met alleen maar Karamzin als vernieuwer nu hadden kunnen genieten van Tolstoj, Toergenjev, Tsjechov…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s