The Lord of the Rings

Weinig schrijvers waren zó invloedrijk als J.R.R. Tolkien, schepper van Midden-Aarde en een bijbehorende literaire mythologie.

***

000583De beste Europese roman van het vorige millennium is niet Ulysses of Don Quichot, niet Nineteen Eighty-Four of Anna Karenina, maar The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien (1892-1973). Tenminste, volgens de tienduizenden Britse lezers die aan het eind van de  20ste eeuw meededen aan twee concurrerende polls, van boekhandel Waterstone’s en de deftige Folio Society. Hun mening werd onderstreept door een enquête van Amazon.com, en door de torenhoge verkopen van Tolkiens trilogie. Meer dan 150 miljoen exemplaren zijn er in de afgelopen zestig jaar van afgezet, en de erven Tolkien tellen nog steeds door – met verdubbelde kracht dankzij het succes van de verfilming van de drie delen door Peter Jackson (2001-2003). Een verfilming die de populariteit van de boeken heeft doen exploderen; ook bij de BBC-boekenverkiezing The Big Read (2003), en de spin-offs daarvan in Duitsland en Nederland, eindigde The Lord of the Rings op de eerste plaats.

Lord of the Rings (Tolkien)John Ronald Reuel Tolkien, wiens veertigste sterfdag morgen wordt herdacht, schreef het verhaal van de queeste van de dwergachtige hobbit Frodo in de jaren veertig, als opvolger van zijn romandebuut The Hobbit (1937), dat een groot succes bij kinderen was geworden. In The Hobbit wordt een andere hobbit, de altijd voorzichtige Bilbo Baggins, door de wijze tovenaar Gandalf betrokken bij een schijnbaar hopeloze poging om in verre landen een geroofde goudschat van een machtige draak terug te krijgen. In The Lord of the Rings reist een genootschap van sprookjeswezens door Midden-Aarde naar de Doemberg, om daar een magische ring te vernietigen die in handen van de boze macht Sauron een ramp van apocalyptisch formaat zou betekenen. Het is de aloude strijd tussen Goed en Kwaad, door Tolkien opgetuigd met behulp van een ongebreidelde fantasie en een encyclopedische kennis van Noord-Europese sproken en epen. De in de Engelse Midlands opgegroeide taalwetenschapper was dan ook in het dagelijks leven professor Angelsaksische cultuur in Oxford en publiceerde onder meer een vertaling van het Oud-Engelse heldendicht Beowulf.

Lord of the Rings (Hobbit)The Lord of the Rings had bij verschijning in 1954 en 1955 al groot succes, maar dat viel in het niet bij de manier waarop de boeken een decennium later in een paperbackeditie de Amerikaanse markt veroverden. Tolkiens boodschap – hoed je voor hebzucht, wantrouw de macht, verzet je tegen onrecht – werd omhelsd door de tegencultuur; zijn epos was tot ver in de jaren zeventig het lijfboek voor iedere progressieve adolescent. In de jaren daarna groeide Tolkien uit tot de meest gelezen schrijver na Charles Dickens (en de auteur van de Bijbel natuurlijk). Ook in communistisch Oost-Europa, waar The Lord of the Rings werd gelezen als een allegorie op de strijd tussen het individu en de totalitaire staat. De eerste Russische vertaling was daarom gecensureerd en herschreven, en pas na de Val van de Muur konden de Russen lezen wat Tolkien werkelijk had geschreven. Sinds 1990 zijn maar liefst tien verschillende vertalingen in het Russisch verschenen.

naamloosDe boeken van Tolkien zijn vaak metaforisch geduid; de schrijver zou bijvoorbeeld met de avonturen van de hobbits een eerbetoon hebben willen brengen aan de standvastigheid en onwaarschijnlijke dapperheid van de Engelsen in de Wereldoorlog(en). Zelf moest de schrijvende hoogleraar van dat soort interpretaties niets hebben: “Mijn boeken zijn bedoeld om je mee te amuseren” placht hij te zeggen. Maar wie andere uitspraken van Tolkien beziet (“Ik ben in feite een hobbit in alles, behalve in grootte; ik hou van tuinen, bomen en het ouderwetse boerenbedrijf; ik rook een pijp en geniet van een goed en eerlijk maal”) zou kunnen denken dat The Hobbit en The Lord of the Rings op zijn minst voor een deel autobiografisch te lezen zijn.

Harry Potter (cover 2)Door critici worden de literaire verdiensten van The Lord of the Rings betwist. Een achterhoedegevecht, want de trilogie is het uitgangspunt geworden van een heel nieuw genre, fantasy, dat niet alleen op Tolkiens sword and sorcery voortborduurt maar zich ook spiegelt aan zijn wijdlopigheid. Fantasy-schrijvers als Stephen Donaldson (Thomas Covenant) en Ursula Le Guin (Earthsea) draaien hun hand niet om voor een tetralogie of een pentalogie, terwijl J.K. Rowling, Tolkiens succesvolste nabloeier, de avonturen van Harry Potter over zeven delen uitsmeerde. Wat dan weer niets vergeleken is met Terry Pratchett, wiens satirische cyclus Discworld, een parodie op Tolkien en de Amerikaanse horror-fantasy-pionier H.P Lovecraft, inmiddels is uitgedijd tot veertig delen.

Nog populairder is de fantasy in andere media. Geïnspireerd door The Lord of the Rings werd al in de jaren zeventig het rollenspel Dungeons & Dragons ontwikkeld, zowel in bordvorm als voor de vroegste spelcomputers. Sindsdien zijn honderden Tolkienachtige computerspellen op de markt gebracht, waarvan alleen al World of Warcraft en Warhammer gezorgd hebben voor een complete industrie van razenddure poppetjes en decorstukken. In de popmuziek heeft een hele generatie (hard)rockmusici hommages gebracht aan Tolkienmotieven. En op televisie is de fantasy, heel lang het stiefbroertje van de veel populairdere sciencefiction, definitief doorgebroken met het succes van Game of Thrones, een bewerking van de Song of Ice and Fire-serie van George R.R. Martin. Geheel terecht staat Martin al een jaar of vijftien bekend als ‘de Amerikaanse Tolkien’.

Advertenties

One thought on “The Lord of the Rings

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s