Het boek

Van 9 t/m 13 oktober heeft in Frankfurt de Buchmesse plaats. Een goede reden voor een bespiegeling over de geschiedenis van het boek als Europees cultuurgoed.

***

slide-1-1024Twee middeleeuwse monniken zitten aan hun schrijftafel. Zegt de een tegen de ander: ‘Die boekdrukkunst… Da’s geen blijvertje.’ Zegt de ander: ‘Mensen willen toch altijd handgeschreven boeken blijven lezen.’

De klassieke grap van Fokke & Sukke, afkomstig uit hun Historische Canon, is niet alleen geestig omdat er (anno 2007 overigens) wordt gespot met het conservatisme van de boekenwereld in tijden van e-publishing; maar ook omdat dit soort schijnbare sleutelmomenten zich in de geschiedenis van het boek met ijzeren regelmaat voordoen. Het boek als bewaarplaats voor ideeën, kennis en verhalen neemt van tijd tot tijd een andere gedaante aan, maar onherkenbaar is het de afgelopen millennia niet geworden. De kleitabletten van de Sumeriërs evolueerden tot een papyrusrol bij de Egyptenaren. De wastabletten van de Grieken en Romeinen werden samengebonden tot een ‘codex’ (letterlijk: houtblok) en later vervangen door ingebonden vellen geschraapte kalfshuid. Perkament, zo genoemd naar de stad Grieks-Aziatische stad Pergamon (waar het in de tweede eeuw v. Chr. was ontwikkeld als alternatief voor gevlochten papyrusplant), werd weggeconcurreerd door het veel goedkopere ‘papier’ van lompen of later houtpulp. De met de hand overgeschreven folianten uit de Middeleeuwen legden het af tegen gedrukte boeken, die in de loop der eeuwen steeds kleiner en goedkoper werden. En de gebonden boeken, paperbacks en pockets waarvan de bibliofiel zo houdt, krijgen in de eenentwintigste eeuw opnieuw vorm als e-books, en dienen dan gelezen te worden op een tablet, die niet alleen in naam opmerkelijke overeenkomsten vertoont met het kleitablet uit Mesopotamië.

Bulgaarse Gutenberg-postzegels

Bulgaarse Gutenberg-postzegels

De pioniers van het boek zijn de Sumeriërs en de Egyptenaren; de Koreanen experimenteerden al halverwege het eerste millennium met blokboeken, een soort reuzestempels van hout die inkt afdrukten op papier; de Chinezen vonden in de elfde eeuw het drukken met losse letters – aanvankelijk van aardewerk, later van tin – uit. Kun je dan eigenlijk wel zeggen dat het boek made in Europe is? Alleen als je bedenkt dat het niet de oosterse tabletten, rollen en blokboeken zijn die wereld hebben veroverd, maar de uitvloeisels van het procédé dat door Johann Gutenberg uit Mainz (Nederlanders zeggen Laurens Coster uit Haarlem) rond 1450 ontwikkeld werd. Gutenberg vond alles uit waarvan de boekdrukkunst vijf eeuwen lang heeft geprofiteerd: losse letters van metaal, inkt op oliebasis en niet te vergeten een op het principe van de wijnpers gebaseerde machinale manier van drukken. In 1455 presenteerde hij een bijbel met 42 regels per pagina – op de Frankfurter Messe, die toen ook al de nieuwste snufjes op boekgebied etaleerde.

Facsimile van de Gutenberg-bijbel

Facsimile van de Gutenberg-bijbel

Gutenbergs succes was fenomenaal. De bijbels vlogen als warme broodjes over de toonbank en binnen vijftien jaar waren er in Europa honderden drukkerijen, die de Bijbel en andere klassieken verspreidden in oplagen van soms wel duizend exemplaren. Kloosters, die tot het midden van de vijftiende eeuw niet meer dan een paar honderd boeken in hun bibliotheken telden, breidden hun collecties uit met incunabelen, ‘wiegedrukken’ waarin het geschreven boek zoveel mogelijk was geïmiteerd. De edele kunsten van het met de hand kopiëren, kalligraferen, illumineren  (versieren) en rubriceren (van rode beginkapitalen voorzien) gingen snel verloren.

Twee bladzijden uit de 'Hypnerotomachia Poliphili’

Twee bladzijden uit de ‘Hypnerotomachia Poliphili’

De beroemdste drukker rond 1500 was een Venetiaan, Aldus Manutius, wiens uitgevershuis een soort soos voor beroemde humanisten werd. Zijn faam dankt hij aan zijn fraaie edities van de klassieken, in Latijn en Grieks, en aan de prachtuitgave van De gedroomde liefdesstrijd van Polifilo (‘Hypnerotomachia Poliphili’), Francesco Colonna’s als sprookje vermomde architectuurtractaat uit 1499. Het boek was verlucht met 172 houtsneden, fraaie beginkapitalen en typografische grappen, zoals tekst in trechtervorm. Experimenteren met vorm en typografie (en vanaf de negentiende eeuw met kleur en fotografie) zou de kracht worden van de Europese boekdrukkunst, van de emblemataboeken van Christoffel Plantijn (circa 1565) en de private press-uitgaven van de Britse Arts & Craftsbeweging (eind negentiende eeuw)  tot de leesbare kunst van Theo van Doesburg en de strakke Zwitserse typografie van de generatie na de Tweede Wereldoorlog.

Penguin Books MoodboardHet was ook Aldus Manutius die de ‘octavo’ introduceerde, een boek op half folioformaat (circa 20 centimeter hoog) dat de standaard in de wereld van het lezen zou worden. Je kunt het beschouwen als de voorloper van de pocket, die een voorzichtige start zou maken halverwege de negentiende eeuw, toen uitgeverij Reclam uit Leipzig begon met het publiceren van één (rechtenvrije) klassieker per week, te koop voor één pfennig. De doorbraak van de pocket kwam tachtig jaar later, met de lancering van de eerste Penguins, mooi gestileerde zakboekjes van hoge literaire kwaliteit voor de prijs van een pakje sigaretten. Het zogeheten horizontal grid van de eerste Penguins (twee gekleurde banen met een witte band ertussen) geldt als de grootste designklassieker uit de boekgeschiedenis.

De pocket, symbool van de massificatie van het goede boek, was de zoveelste revolutie in de geschiedenis van de boekproductie. De drukpers van Gutenberg was een van de eerste, en de ontwikkeling van het elektronische boek zal niet de laatste zijn. Maar hoewel de lezers, anders dan de monniken Fokke ende Sukke, zich niet hebben vastgeklampt aan het handgeschreven boek, ziet het er voorlopig niet naar uit dat ze afscheid nemen van het boek als fysiek object. Wie gewend is aan de look and feel van wat tegenwoordig ‘print’ heet, zal op een iPad-versie van zijn favoriete roman al gauw reageren met een welgemeend ‘Het boek was beter!’

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 14 april 2012

Advertenties

3 thoughts on “Het boek

  1. De link van tablet naar tablet vond ik echt verrassend. Een overeenkomst die ik kan zien is dat je op beide hand-held devices kunt schrijven en wissen. Verder heeft het misschien geen betekenis maar het is een mooie boog die je daar spant!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s