Vermeer

Minder dan vijftig schilderijen maakte Johannes Vermeer. Vijfendertig zijn er overgeleverd. En daarvan is Het melkmeisje het beroemdst – althans in Nederland, waar het geldt als het summum van Hollandse genreschilderkunst.

Johannes_Vermeer_-_Het_melkmeisje_-_Google_Art_Project***

Ze siert de voorkant van menig boek over de 17de eeuw. Op de Wikipediapagina Dutch Golden Age Painting is zij het beeldmerk, op Google Afbeeldingen wordt ze in alle gedaantes geparodieerd. Een Franse zuivelproducent zette haar op al zijn verpakkingsmateriaal. Haar beeltenis is afgedrukt op koffiemokken, sleutelhangers, chocoladepapiertjes en iPhone-hoesjes. Alleen op de laatste uitgave van ‘het volledige werk’ van Johannes Vermeer is ze als covergirl vervangen door het meisje met de parel – ongetwijfeld als knieval naar de Amerikaanse markt, waar The Girl with the Pearl Earring na de roman van Tracy Chevalier (1999) en vooral de film met Scarlett Johansson het populairste schilderij uit de Gouden Eeuw is geworden.

Scarlett Johansson als het meisje met de parel

Johansson als meisje met parel

Het melkmeisje van Vermeer, geschilderd rond 1660, is een wonder. Van kleur – kijk maar naar het oplichtende geel en het diepe blauw dat Vermeers handelsmerk was (en dat het resultaat blijkt van schilderen in laagjes). Van compositie – zie het perspectivische lijnenspel dat het schilderij regeert (en dat volgens sommigen te danken is aan het gebruik van een camera obscura, volgens anderen aan Vermeers meetkundig inzicht). Van verstildheid, van detaillering, van lichtval, van concentratie. Maar ook van onderwerp. We zien een doodgewone handeling, het uitschenken van een kan melk, in een doodgewone omgeving, een spaarzaam ingerichte kamer, uitgevoerd door een doodgewone dienstmeid; de enige frivoliteit is de lap blauwe stof die afhangt van een tafel met het stilleven van een eenvoudige doch voedzame broodmaaltijd..

Bruegels 'Boerenbruiloft' (1568)

Bruegels ‘Boerenbruiloft’ (1568)

Dit alles maakt Het melkmeisje tot een van de mooiste voorbeelden van de Hollandse genreschilderkunst, een paraplubegrip voor de honderdduizenden scènes uit het dagelijks leven die in de Gouden Eeuw in de Verenigde Provinciën werden geschilderd. Dit soort genrekunst was niet uitgevonden door de 17de-eeuwse Noord-Nederlandse schilders; de basis ervoor was gelegd met de boerentaferelen van Vlamingen als Pieter Bruegel en Pieter Aertsen. Maar het waren de schilders uit Delft, Utrecht, Leiden en Amsterdam die de markt voor café- en bordeelscènes, kerk- en boerderij-interieurs, straatdoorkijkjes, schaatslandschappen en huiselijke taferelen openlegden en bedienden. De vraag kwam van de opkomende bourgeoisie, die uit calvinistische smetvrees liever geen bijbelse voorstellingen aan de muur had en over te weinig ruimte beschikte om grote historiestukken of landschappen op te hangen; kleine landschappen, zoals de ‘haarlempjes’ van Jacob van Ruysdael, waren overigens wel populair.

Johannes_Vermeer_-_The_Little_Street_-_WGA24617Op de voedingsbodem van de massaproductie (alleen al 1,3 miljoen schilderijen tussen 1640 en 1660) ontstonden meesterwerken als De kantwerkster en de lezende vrouw van Vermeer, Het Sint-Nicolaasfeest en De oestereetster van Jan Steen, De koppelaarster van Gerard van Honthorst, Het zieke kind van Gabriel Metsu, Moedertaak van Pieter de Hooch en Interieur van de Nieuwe Kerk in Haarlem van Pieter Saenredam. Het Hollandse interieur werd een succesrijk exportproduct, dat de vermeende kernwaarden van de nieuw ontstane Hollandse natie – eenvoud, opgeruimdheid, zindelijkheid en vrijmoedigheid – in subtiele kleuren en fijne penseelstreken uitdroeg. De Britse filosoof Alain De Botton noemde Het straatje van Vermeer in een recent interview (de Volkskrant, 13-07-13) zelfs een founding document van Nederland: ‘Het is de Nederlandse bijdrage aan het begrip van menselijk geluk: dat een gewoon mens een waardig leven kan hebben waarin rijkdom ondersteunend is (…) en dat dat door zoveel mogelijk mensen moet kunnen worden genoten.’

Gerard_ter_Borch_(II)_-_Paternal_Admonition_-_WGA22113Generaties wetenschappers zijn De Botton voorgegaan bij het interpreteren van het werk van de genreschilders. Aanvankelijk werden de schilderijen gezien als exacte weergaves van de Hollandse werkelijkheid, maar vanaf de 19de eeuw werden ze steeds meer ‘gelezen’ als morele boodschappen, waarbij alle attributen en decorstukken voor iets anders konden staan. In deze zogeheten iconografische benadering was een caféscène al gauw een geschilderde preek tegen de liederlijkheid. Dat het nog ingewikkelder kon worden, illustreert een beroemd interieur met drie figuren (man, vrouw, staand jong meisje op de rug gezien) van Gerard ter Borch. Het doek uit 1654 werd nog door Goethe geprezen als een perfecte impressie van een vaderlijke vermaning. Anderhalve eeuw later wist iedereen zeker dat het een bordeelscène betrof – iets waar op grond van het leeftijdsverschil tussen de man en de zittende vrouw zeker iets voor te zeggen is. Maar er zullen ook connaisseurs zijn die menen dat Ter Borch met dit schilderij vooral heeft willen demonstreren hoe goed hij stoffen kon schilderen of hoe origineel hij de dynamiek tussen licht en donker kon weergeven.

Vermeer-view-of-delftHoe dan ook: honderd procent realisme hoef je bij de Hollandse genreschilders niet te verwachten. Zelfs niet waar je die verwacht, zoals bij Het melkmeisje, waar het perspectief van de tafel en de stoof op de achtergrond niet klopt en waar de uitgegoten straal melk precies onder het centrale verdwijnpunt begint. Ook Vermeers adembenemende Gezicht op Delft (circa 1660) neemt een loopje met de werkelijkheid: het water is smaller gemaakt, sommige gebouwen zijn minder prominent afgebeeld, de poort rechts is naar achteren verlegd en het handelsverkeer is beperkt tot een paar schepen. Alles ten gunste van de maximale verstilling, en om het spel van kleur en licht beter te laten uitkomen. Had Vermeer geschilderd wat hij zag, dan had Marcel Proust het Gezicht op Delft niet uitgeroepen tot het mooiste schilderij ter wereld. En dan had de schilder Bergotte in À la recherche du temps perdu niet tot stervens toe gezwijmeld bij het lichtgevende stukje gele muur ter rechterzijde van de Rotterdamse poort.

Advertenties

One thought on “Vermeer

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s