Andersen (sprookjes)

Van de meeste sprookjes van H.C. Andersen kun je je niet voorstellen dat ze er ooit niet geweest zijn. Wat trouwens ook geldt voor de in miljoenvoud verspreide volkssprookjes die werden verzameld door de Fransman Perrault en de Duitse gebroeders Grimm.

'Den lille havfrue' in Kopenhagen (foto www.wo-war-ich-schon.de)

‘Den lille havfrue’ in Kopenhagen (foto http://www.wo-war-ich-schon.de)

***

Er was eens een zeemeermin die zó graag met een prins op het land wilde trouwen dat ze daarvoor alles opgaf. Er was eens een arm meisje dat haar broertje redde uit de ijzige greep van een noordse heks. Er was eens een keizer in China die er door schade en schande achter kwam dat een nachtegaal mooier zingt dan een speeldoos. Er was eens een lelijk jong eendje dat opgroeide tot een prachtige zwaan. En er was eens een Deense schoenmakerszoon en mislukte toneelspeler die jaarlijks met Kerstmis een bundeltje sprookjes (‘verteld voor kinderen’) publiceerde – en daarmee wereldberoemd werd.

imagesCAAIL97IDe naam van die schoenmakerszoon was Hans Christian Andersen (1805-1875); en zijn 156 sprookjes (‘eventyr’ zoals ze in het Deens heetten) gelden als hoogtepunten van een eeuwenoud genre. De eerste drie – ‘De tondeldoos’, ‘Kleine Claus en grote Claus’ en ‘De prinses op de erwt’ – waren nog bewerkingen van oude volksverhalen, maar daarna leek Andersen de fantasieën uit zijn mouw te schudden. De schrijver verplaatste zich in een stopnaald en een tinnen soldaatje, in een verliefde mol en een deftige slak, in een verkoopster van zwavelstokjes en een sneeuwman die zich aangetrokken voelt tot een kachel.

Van de meeste van Andersens sprookjes kun je je niet voorstellen dat ze er ooit niet geweest zijn. Wat trouwens ook geldt voor de volkssprookjes die werden verzameld door de Fransman Perrault (Les contes de ma Mère L’Oye, 1697) en de Duitse gebroeders Grimm (Kinder- und Hausmärchen, 1812-1822). Maar die waren dan ook oeroud en van generatie op generatie doorgegeven voor het slapengaan of bij het haardvuur. Het verhaal van Doornroosje – een prinses wordt met een prik in slaap gebracht en moet door een vindingrijke prins gered worden – is in aanleg al te vinden in de oud-Germaanse sagen (Wagners Siegfried is er een variant op). Het Assepoesterverhaal – een meisje ontworstelt zich met behulp van een fee aan een stiefmoederlijke behandeling – gaat terug op de vroege Middeleeuwen en werd al in de 9de eeuw opgetekend in China. Van ‘Hans en Grietje’ – twee verstoten kinderen verslaan een boze heks – zijn al versies bekend uit de 16de eeuw. En de archetypen van Blauwbaard (de romantische seriemoordenaar), Klein Duimpje (het lepe minimannetje dat zelfs een reus te slim af is) en Roodkapje (het meisje dat belaagd wordt door een verleidelijke wolf) zwierven ook al tientallen eeuwen in verhalen rond.

De Gelaarsde Kat door Gustave Doré

De Gelaarsde Kat door Gustave Doré

Barbe-Bleue en Le Petit Chaperon Rouge waren, net als Cendrillon en La Belle au Bois Dormant, al present in de eerste editie van de elf ‘sprookjes van Moeder de Gans’, oftewel de ‘Verhalen van lang geleden met een moraal’. Charles Perrault, de edelman die ze opschreef, geldt als de pionier van het volkssprookje; hij maakte het genre populair aan het hof van Lodewijk XIV en inspireerde tal van adellijke ‘féistes’ tot nieuwe verzamelingen; maar hij ontleent zijn faam vooral aan de unieke personages die hij creëerde. Zo komen de Gelaarsde Kat en Riket met de Kuif niet voor in de uitputtende optekening van tweehonderd voornamelijk Duitse sprookjes waaraan de taalkundigen Jakob en Wilhelm Grimm op het hoogtepunt van de Romantiek (en de verheerlijking van het volkseigen) begonnen. Hun bijdragen aan het tableau de la troupe van de wereldliteratuur waren dan weer populaire figuren als Sneeuwwitje, Repelsteeltje, Vrouw Holle, Rapunzel, de Kikkerkoning, het Dappere Snijdertje en de Wolf en de Zeven Geitjes.

Roodkapje door Arthur Rackham

Roodkapje door Arthur Rackham

Het kenmerk van sprookjes – en ook het mooie ervan – is dat de verteller uitgaat van een aantal vaste elementen, variërend van de boze stiefmoeder en de betoverde prins tot de gevaarvolle opdracht en het sprekende dier. Ook het verhaalstramien – de veelgeplaagde held overwint tal van problemen with a little help from his friends en trouwt de schone prinses – is weinig verrassend, maar dat staat fantasievolle variaties niet in de weg. Voor wetenschappers zijn sprookjes bovendien een Fundgrube, aangezien ze vele facetten van het premoderne leven in zich bewaard hebben. Je hoeft niet ver te zoeken om in de ‘onschuldigste’ sprookjes verwijzingen te vinden naar hongersnood, anarchie, kannibalisme, verkrachting, incest, bestialisme en andersoortige wreedheid jegens mensen en dieren.

De ruwe kanten van de volkssprookjes, maar evengoed van de ‘cultuursprookjes’ van Andersen, werden rigoureus afgeslepen in de succesvolste bewerkingen van de Europese sprookjes, de tekenfilms van Walt Disney. Al in de jaren twintig en dertig had de Disney-studio een aantal sprookjes van Grimm naar zijn hand gezet, maar na het doorslaande succes van de eerste avondvullende cartoon Snow White and the Seven Dwarfs (1937) volgden nog Cinderella, Sleeping Beauty, The Little Mermaid, Beauty and the Beast, The Princess and the Frog en Tangled (waarvan de titel sloeg op het lange haar van de hoofdpersoon, Rapunzel) – vanzelfsprekend zonder afgehakte voetjes, verkrachte prinsessen, gemartelde dieren of uitgerukte harten.

little_mermaid_ver4_xlgVooral de Kleine Zeemeermin werd onherstelbaar verbeterd. Laat ze bij Andersen haar tong uitsnijden in ruil voor twee benen waarop ze zich alleen onder helse pijnen kan voortbewegen, bij Disney is ze een Barbie met vissestaart die blijmoedig tegenspoed doorstaat. Wordt ze bij Andersen wreed versmaad door haar geliefde, bij Disney krijgt ze gewoon haar prins. Zodat The Little Mermaid met een gerust hart kon eindigen met de zin die aan het slot van Den lille havfrue een gotspe was geweest: ‘En ze leefde nog lang en gelukkig.’

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s