Engelse tuin

Voor iedereen die dezer dagen verkoeling zoekt in parken en groenvoorzieningen: de geschiedenis van ‘de Engelse tuin’, oftewel de opkomst van de landschapsarchitectuur in 18de-eeuws Groot-Brittannië.

***

MNCHEN~1Grote grasvlaktes en romantische bosschages, doorsneden met wild stromende riviertjes; machtige loofbomen rondom stille meertjes; een klassieke ronde tempel op een kunstmatige heuvel; een waterval op een steenworp afstand van een Chinese pagode. Der Englische Garten in München, bijna vier vierkante kilometer groot en aangelegd aan het eind van de achttiende eeuw, oogt en voelt als een lustoord middenin een wereldstad. Het is het prototype van de grote stadsparken die in de negentiende eeuw voor de naar frisse lucht snakkende burgerij werden aangelegd en waaraan de New-Yorkers Central Park, de Parijzenaars Bois de Boulogne en de Amsterdammers het Vondelpark te danken hebben.

De tuinen van Chiswick House (foto Patche99z)

De tuinen van Chiswick House (foto Patche99z)

Hoewel… prototype? Zoals de naam van de groene long in München al aangeeft, ligt de oorsprong van dit soort quasi-natuurlijke parken in Engeland. Daar werd de landscape garden – het begrip Engelse tuin wordt op de Britse eilanden niet gebruikt! – rond 1730 ontwikkeld, als reactie op de door symmetrie gedomineerde jardin à la française, waarvan de baroktuinen in Versailles het bekendste voorbeeld zijn. De pionier was de architect William Kent, die na een verblijf in Italië niet alleen geïnspireerd was geraakt door de classicistische villa’s van Andrea Palladio, maar ook door de landschappen met ruïnes rondom Rome. Tussen 1724 en 1736 had hij zich bezig gehouden met de tuinen rondom Chiswick House ten westen van Londen, waarbij hij elementen van de Franse tuin had aangevuld met ‘schilderachtige’, informele details: een Ionisch tempeltje in een kring van loofbomen, glooiende gazons, een waterval. Het doel was een geïdealiseerde versie van de natuur, of zoals de dichter en tuinarchitect Alexander Pope het rond die tijd formuleerde: ‘All gardening is landscape painting.’

Claude Lorrain: Landschap met Aeneas op Delos (nu in de National Gallery, foto WC)

Claude Lorrain: Landschap met Aeneas op Delos (nu in de National Gallery, foto WC)

Dat laatste mag je vrij letterlijk opvatten. William Kent, maar ook die andere pionier van de landschapstuin, de Koninklijke Tuinman Charles Bridgeman, werkte voor rijke landeigenaars die zelf de Grand Tour door Italië hadden gedaan en die bovendien fans waren van de arcadische Italiaanse landschappen van Claude Gellée le Lorrain (1602-1682). Diens ‘kalme’ landschappen met pittoreske ruïnes waren het model voor de Engelse tuinarchitecten; niet zelden kwamen opdrachtgevers met een schilderij van Lorrain aan en zeiden dan: ‘Zo zou het moeten worden.’ En dus kreeg Rousham House in Oxfordshire een pastorale tuin met een Venusgrot en een aantal klassieke gebouwtjes, en Stowe House in Buckinghamshire een pittoresk park met diverse tempeltjes, een ‘palladiaanse’ brug en een kant-en-klare ruïne. ‘Follies’ worden ze tegenwoordig genoemd.

De tuin van Stourhead, met de Palladiaanse brug (foto inandoutofthegarden.blogspot.com)

De tuin van Stourhead, met de Palladiaanse brug (foto inandoutofthegarden.blogspot.com)

Het mooiste voorbeeld van ars artis magistra (‘de kunst is de meesteres van de kunst’) is wel de siertuin van Stourhead in Wiltshire. De bankier en amateur-tuinarchitect Henry Hoare kwam terug van zijn Grand Tour met een schilderij van Lorrain in zijn bagage: Landschap met Aeneas op Delos (1672). Hij creëerde een meer door een rivier in de nabijheid van zijn voorvaderlijk huis af te dammen, en omringde dat met exotische bomen en neoklassieke bouwwerken die de sfeer van zijn lievelingsschilderij zo goed mogelijk benaderden. Een effect dat de architectuurcriticus Bernard Hulsman verleidde tot de conclusie: ‘Stourhead als Delos, een tuin als een schilderij: eigenlijk was de vroege landschapstuin nauwelijks minder kunstmatig dan de baroktuin – de kunst van de geometrie was vervangen door de kunst van Lorrain.’

Het was de opvolger van Kent en Bridgeman, Lancelot ‘Capability’ Brown (1716-1783), die de natuur weer de meesteres van de kunst zou laten worden. De meeste van de 170 tuinen die hij ontwierp (Chatsworth, Blenheim en Burghley zijn de mooiste) gaan vloeiend over in het landschap dat hen omringt. Iets dat hem behalve de hoogste lof – hij werd hoofdtuinier van Hampton Court – ook felle hoon opleverde. Bijvoorbeeld van de hofarchitect William Chambers, een man die juist pleitte voor spectaculaire verfraaiingen. Chambers had tussen 1745 en 1747 in China kennis gemaakt met een informele manier van tuinontwerpen, die vijftig jaar eerder een van de inspiratiebronnen van de eerste landscape gardeners was geweest. Voor de botanische tuinen van Kew ontwierp hij een tuin, een huis en een pagode à la chinoise (1761), wat een nieuwe en internationaal invloedrijke rage onder tuinarchitecten teweeg bracht.

Le hameau de la Reine in Versailles (foto dalbera)

Le Hameau de la Reine, het eftelingdorp van Marie Antoinette in Versailles (foto dalbera)

Eind 18de eeuw was de Engelse tuin hip, en wat misschien nog belangrijker was: hij was goedkoper dan een Franse, die veel meer mankracht en onderhoud vergde. Nog voordat Chambers’ Chinese folly’s het continent (en dus ook de Englische Garten in München) bereikten, had de landschapstuin zich al over Europa verspreid – mede dankzij de pre-romantische filosoof Jean-Jacques Rousseau, die een bewonderaar was van Stowe Gardens en zich liet begraven in de naar zijn idealen vormgegeven tuin van het Picardische Ermenonville (1778). Vijf jaar eerder had graaf Leopold III van Dessau een Engels park in Wörlitz laten aanleggen, terwijl tsarin Catharina de Grote de Engelse stijl toepaste rondom haar paleis in Tsarskoje Selo bij Sint-Petersburg – inclusief een Chinees dorpje en een palladiaanse brug. Maar het overweldigende succes van de Engelse landschapstuin werd vooral gedemonstreerd door wat er gebeurde in Versailles, het brandpunt van het barokke tuinieren. Een paar jaar voor het uitbreken van de Franse Revolutie werd daar rondom het kleine Trianon-paleis een landschapsparkje met een Romeinse tempel aangelegd. Iets verderop bouwde men een eftelingdorp voor Marie Antoinette, een handvol nepboerderijen waar de Franse koningin ‘terug naar de natuur’ kon gaan – tussen de kunstmatige waterpartijen, de romantische folly’s en de geparfumeerde schapen.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 11 februari 2012

Advertenties

One thought on “Engelse tuin

  1. Blijft een mooi verhaal. Ik reageer niet zozeer vanwege de landschapsarchitectuur waar je artikel feitelijk over gaat, maar vanwege de ‘ruïne’ uit de titel. Afgelopen juli tijdens een verblijf in Hereford flink wat ruïnes afgesjouwd, waaronder Caerphilly, Chepstow en Tretower. Maar ook Tintern Abbey aan de Wye. Aanleiding om de laatste te bezoeken was de herinnering aan een gedicht van William Wordsworth. Bij herlezen blijkt dat overigens niet over de ruïne zelf te gaan, maar over zijn herinneringen aan een eerder bezoek, en het besef van het verglijden van de jaren. Eigenlijk veel minder indrukwekkend dan het complex zelf; en dan vooral de monumentale kloosterkerk, met een tapijt van gras en madeliefjes waar eerder plavuizen gelegen moeten hebben. De kerk heeft nog steeds een wonderbaarlijk rijke akoestiek. Aardig is dat de ruïne onderdeel was van een van de eerste reisgidsen, van William Gilpin uit 1782, waarin hij een route langs de Wye beschrijft. Enkele decennia voor Baedeker, dus. Blijkbaar (als Wikipedia op dit punt betrouwbaar is) trok dat veel toeristen naar de rivier en naar Tintern Abbey. Onder wie dus Wordsworth, maar ook JMW Turner. Gilpin is (opnieuw volgens die bron) de man die het woord ‘picturesque’ voor het eerst toepaste op landschapen: geschikt om te schilderen. De kunstenaar mocht het beeld naar zijn hand zetten, vond hij. Wat onze bron niet vertelt, is dat Gilpin er geen probleem mee had wanneer het verwijderen van delen van een ruïne zou leiden tot een hogere esthetische waarde van het beeld.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s