Don Quichot

Iedereen kent Odysseus, Madame Bovary, Lolita en Karlsson van het dak. Maar het beste verzinsel uit de wereldliteratuur is toch wel Don Quichot, voorheen de Ridder van de Droevige Figuur.

***

donIn de Good Fiction Guide (2001) definieert John Sutherland de klassieken als ‘boeken van auteurs wier naam als bijvoeglijk naamwoord is ingeburgerd’. In dat licht is Don Quichot van Cervantes een classic in het kwadraat: zowel de auteur als de hoofdpersoon is spreekwoordelijk geworden. Een breed opgezette, satirische avonturenroman kun je ‘cervantesk’ noemen; een naïeve idealist (zo een die tegen windmolens vecht) is een ‘Don Quichot’ – in de literatuur en in het echte leven. Daar komt bij dat zelfs sommige (naar later bleek onzorgvuldig vertaalde) citaten uit het boek ook het dagelijkse spraakgebruik hebben gehaald, zoals de benaming ‘Ridder van de Droevige Figuur’ of de beginzin ‘In een plaatsje in La Mancha, waarvan ik mij de naam niet wens te herinneren…’

Illustratie van Gustave Doré voor 'Don Quichot'

Illustratie van Gustave Doré voor ‘Don Quichot’

De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha, dat in 1605 (deel 1) en 1615 (deel 2) in Spanje verscheen, geldt als de eerste moderne roman van de wereldliteratuur. Het verhaal van de man die beneveld raakt door de ridderromans die hij leest, en die als dolend anachronisme Oost-Spanje doortrekt, is in de eerste plaats een tragikomische avonturenroman over een naïeveling in de boze buitenwereld. Daarnaast is het een satire op de vroegmoderne Spaanse samenleving én een filosofische roman waarin de verhouding tussen fictie en werkelijkheid op losse schroeven wordt gezet. Don Quichot ziet windmolens voor reuzen aan en een lelijke boerendochter voor de schone Dulcinea; zijn geestelijke vader Cervantes doorspekt zijn roman, en vooral het tweede deel, met ironisch commentaar, parodieën op het verhaal zelf en verwijzingen naar de auteur: ‘Die Cervantes is bedrevener in het maken van brokken dan van verzen’.

Buste van Otto Gutfreund

Buste van Otto Gutfreund

Van zelfkennis was Miguel Cervantes de Saavedra (1547-1616) niet gespeend. Na een avontuurlijk leven als soldaat op zee (hij werd gewond in de Slag bij Lepanto, 1570), als slaaf van Moorse piraten, als zwendelaar en als belastingontvanger, maakte hij in Andalusië naam als toneelschrijver. Van zijn twintig of meer stukken zijn er maar twee overgeleverd, misschien omdat hij net zo slecht toneel als gedichten schreef. In 1585 publiceerde hij de herdersroman Galatea, en in 1613 de nog steeds leesbare verhalenbundel Voorbeeldige novellen, maar zijn roem berust op de riddersatire die hij tijdens een verblijf in de gevangenis van de streek La Mancha schreef. Don Quichot werd binnen korte tijd zó populair dat een andere schrijver zich aan een vervolg waagde. Tot grote woede van Cervantes, die in het door hem gepubliceerde deel II afrekende met de romanrover, en zijn held voor alle zekerheid liet sterven.

Don QuichotDon Quichot is het prototype van het gelaagde boek, leesbaar als kinderverhaal én als studieobject voor academici. Geen wonder dat schrijvers uit alle eeuwen en alle culturen het als hun ideale boek hebben gezien. Niet alleen Spanjaarden en Zuid-Amerikanen lieten zich inspireren door de ‘Ridder van het Droevige Gelaat’ (v/h ‘de Ridder van de Droevige figuur’); maar ook Engelsen (Laurence Sterne, Henry Fielding), Fransen (Flaubert, Proust) en zelfs Russen (Gogol, Dostojevski). Herman Melville, die in Moby-Dick met kapitein Ahab de grootste Don Quichot van de 19de eeuw schiep – zij het een minder onschuldige – noemde Quichot ‘de wijste wijze die ooit leefde’; daarbij heel toepasselijk voorbijgaand aan het feit dat de Don een product van de verbeelding is

pablo%20picasso%20don%20quixote%20c1955Over verbeelding gesproken: de leptosome ridder en zijn picnische knecht Sancho Panza (die zich in het boek heel wat slimmer betoont dan zijn meester) waren al snel een favoriet onderwerp van menig beeldend kunstenaar. De beroemdste illustrator van Cervantes’ boek is nog steeds de Fransman Gustave Doré, die honderdvijftig jaar geleden het beeld van Don Quichot – mager paard, rammelend harnas, lange speer en eivormig schild – op het netvlies van vele generaties lezers etste. De zwart-witte inktschets die Picasso in 1955 voor een tijdschrift maakte – de Don en Sancho in een veld vol molens onder een vrolijk zonnetje – is al bijna even iconisch, maar er zijn nog prachtige Quichots van Honoré Daumier, Ary Scheffer, de beeldhouwer Otto Gutfreund, Salvador Dalí en vele vele kinderboekillustratoren. Voor de meeste mensen verloopt de eerste kennismaking met Don Quichot nu eenmaal via bewerkingen of verstrippingen voor de jeugd.

Don Quichot door Honoré Daumier

Don Quichot door Honoré Daumier

Of via de muziek, want de dolende ridder heeft ook een lange rij van (opera)componisten geïnspireerd. Te beginnen met Henry Purcell, die in 1694 samen met enkele anderen de muziek schreef bij een vroege toneelbewerking van Cervantes’ roman. Binnen twee eeuwen hadden tientallen operamakers hem nagevolgd, onder wie Telemann, Salieri (de rivaal van Mozart uit het toneelstuk van Peter Schaffer en de film van Milos Forman) en Richard Strauss. In 1966 schreef Mitch Leigh de muziek voor de Broadway-musical Man from La Mancha, die het leven van Cervantes met dat van zijn beroemdste schepping verbond. De musical was een groot succes, tot in Nederland, waar de titelrol in 1966 werd gespeeld door Guus Hermus en in 1993 door Ramses Shaffy. Nog aansprekender was de Franse versie met Jacques Brel die in de aanloop van de première rondbazuinde ‘Don Quichotte c’est moi’. Een uitspraak die verwees naar Gustave Flauberts ‘Madame Bovary c’est moi en die daarom onbedoeld toepasselijk was. Want was het niet Bovary die zich net als Quichot het hoofd op hol liet brengen door romantische literatuur? En staat zij niet net als de Don bekend als een tragisch slachtoffer van te veel lezen?

Advertenties

2 thoughts on “Don Quichot

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s