Bauhaus

Op de fundamenten van dogma’s die afkomstig lijken uit 1984 less is more, form follows function, ornament is a crime – ontwikkelde de Bauhaus-stijl na de Tweede Wereldoorlog enigszins totalitaire trekjes, vooral in de architectuur. Het stond het succes niet in de weg.

***

Bauhaus Wagenfeld lampEen strak ontwerp, uitgevoerd in glas en staal – de tafellamp WG24 van Wilhelm Wagenfeld en Karl Jucker is een van de puurste voorbeelden van de stijl die we Bauhaus noemen, en in elk geval een van de bescheidenste. Met zijn halfronde melkglazen bol, zijn metalen poot in glas gehuld, zijn ronde groenblauwglazen voet en zijn dikke zwarte snoer past hij in elk modern interieur. Wat ook geldt voor de beroemde Modell B3-stoel die de Hongaar Marcel Breuer een jaar later, in 1925, ontwierp – naar verluidt met het stuur van een Adler-fiets in zijn achterhoofd. Op een frame van gebogen staalbuis spande hij repen canvas waarop je in elk geval comfortabeler kon zitten dan op de stoelen van zijn grote voorbeeld Gerrit Rietveld. De ‘Wassily’, zoals de stoel later genoemd werd ter ere van Breuers collega-Bauhaus-docent Kandinsky, veroverde binnen enkele jaren de wereld en werd een zinnebeeld van het modernistische design. Toen de Nederlandse popgroep The Nits in 1988 zong over ‘the Bauhaus Chair’ ging dat over Breuers gestroomlijnde schepping.

Bauhaus Wassily-stoelVersiering was taboe in de ontwerpen van het Bauhaus, de school voor kunst en vormgeving die in 1919 door de architect Walter Gropius in Weimar werd gesticht. Versiering was zelfs een misdaad, als je een van Gropius’ invloeden, de Weense Jugendstil-hater Adolf Loos, mocht geloven. De vorm moest volgen uit de functie van een gebouw of een voorwerp, en daarbij gold, in de woorden van de later naar Amerika uitgeweken Bauhaus-directeur Ludwig Mies van der Rohe, ‘minder is meer’. Op de fundamenten van dit soort orwelliaanse dogma’s – less is more, form follows function, ornament is a crime – ontwikkelde de Bauhaus-stijl na de Tweede Wereldoorlog enigszins totalitaire trekjes, vooral in de architectuur. Volgens een van de felste critici, de Amerikaanse ‘new journalist’ Tom Wolfe, produceerden de leerlingen van Mies van der Rohe rechthoekige dozen, torens van staal, beton en glas: ‘De plafonds zijn altijd laag, vaak minder dan tweeëneenhalve meter, de gangen zijn smal, de kamers zijn nauw, zelfs wanneer ze lang zijn, de muren zijn dun, de deuren en ramen hebben geen kozijnen, de verbindingen hebben geen lijstwerk, de muren hebben geen plinten en de ramen kunnen niet open’ (From Bauhaus to Our House, 1981)

Het Bauhaus in Dessau (foto  M_H.DE)

Het Bauhaus in Dessau (foto M_H.DE)

Je moet er inderdaad van houden, van het door Gropius ontworpen blokkendoos-hoofdkwartier in Dessau (waarheen Bauhaus verhuisde in 1925); van de superstrenge Rotterdamse Bijenkorf van Breuer; van het chic-zwarte Seagram Building van Mies in New York. Maar eigenlijk is het vreemd dat het imago van Bauhaus vóór alles wordt bepaald door wolkenkrabbers en betonkolossen. Toen Gropius zijn school opzette, was het doel ‘een nieuw gilde van handwerkslieden, zonder de klassenverschillen die een arrogante barrière opwerpen tussen handwerksman en kunstenaar.’ Nog belangrijker dan het Neue Bauen, het Duitse modernisme waarin Gropius was geschoold, was de invloed van de Engelse Arts & Crafts-beweging van William Morris, die terugwilde naar het handwerk van vóór de Industriële Revolutie en pleitte voor een herwaardering van de toegepaste kunst. Wie rondkijkt op de vaste tentoonstelling in het Bauhaus Archiv in Berlijn, de plaats waar het Bauhaus van 1932 tot 1933 gevestigd was, ziet buisframestoelen, kleurige posters met Russisch-constructivistische motieven, schreefloze typografie, abstracte schilderijen van Kandinsky en Oskar Schlemmer, en zelfs een schaakspel met kubistische stukken.

Het Dizengoff-plein in de Witte Stad in Tel Aviv, ca 1940

Het Dizengoff-plein in de Witte Stad in Tel Aviv, ca 1940

Bauhaus was al snel populair: de lampen, serviezen, stoelen en andere meubels werden in de tweede helft van de jaren twintig massaal gefabriceerd, precies zoals Gropius het had gewild. Maar de echte wereldfaam kwam toen de nazi’s in 1933 de school in Berlijn sloten, omdat die ‘gedegenereerd’ en ‘on-Duits’ zou zijn. De derde en laatste directeur Mies van der Rohe emigreerde naar de Verenigde Staten en werd de leider van de belangrijkste architectuurschool in Chicago. De Hongaarse schilder-fotograaf László Moholy-Nagy, die vanaf 1923 het constructivisme – en daarmee het functionalisme – onder eerstejaarsstudenten had verbreid, werd in 1937 directeur van het New Bauhaus (vanaf 1944 het Institute of Design) in Chicago. Gropius en Breuer gingen lesgeven aan de Harvard Garduate School of Design, die door Bauhaus beïnvloede architecten als Philip Johnson en I.M. Pei onder zijn alumni had. Joodse Bauhaus-leerlingen vluchtten voor de nazi’s naar Israel, waardoor Tel Aviv tegenwoordig bekend staat als de stad met de meeste Bauhauswerken ter wereld. ‘The White City’, zoals de verzameling van vierduizend gebouwen in de ‘International Style’ heet, werd in 2003 UNESCO Werelderfgoed.

Foto Yutaka Tsutano

Foto Yutaka Tsutano

Net als De Stijl, waarmee Gropius nauwe banden onderhield, wist Bauhaus tientallen beroemde kunstenaars aan zich te binden, van de schilder Paul Klee tot de architect Mart Stam, die nog jarenlang zou procederen tegen Marcel Breuer om het patent op de buisframestoel zonder achterpoten. Maar de werkelijke invloed van het Huis van het Bouwen is af te meten aan de populariteit van de beroemdste ontwerpen, die tachtig jaar na dato nog steeds in iedere designwinkel te vinden zijn. En niet alleen daar. Apple-topman Steve Jobs, overleden in 2011, noemde zichzelf een van de grootste fans van de Bauhaus-filosofie. De ontwerpen van zijn computerimperium zijn dan ook moderne belichamingen van de liefde van Gropius en zijn collega’s voor strakke lijnen, functionalisme en goed materiaalgebruik. Kijk maar eens goed naar uw iPhone.

Dit stuk verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 15 december 2012

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s