Jacques Brel

Ter gelegenheid van de nationale feestdag van België aandacht voor een van de mooiste symbolen van de Belgische eenheid: de francofone Vlaming Jacques Brel die met zijn eigen invulling van het Franse chanson Europa veroverde.

***

jacques-brelDe twee YouTube-filmpjes verschillen weinig van elkaar, alleen in lengte en in camerastandpunt. Maar allebei staan ze garant voor kippevel. We zien een man in jaren-zestigpak met een losse das, type Hans van Mierlo, die een lied zingt. Het begint rustig met de woorden ‘Dans le port d’Amsterdam’, maar binnen drie minuten heeft hij zichzelf tot grote emoties opgezweept. Terwijl hij zingt over de kroegen, de hoeren en de zeelieden in de haven van Amsterdam, vormt zich een laagje zweet op zijn gezicht. De accordeon op de achtergrond gaat steeds sneller, zijn bewegingen worden wilder, al blijven ze stijlvol; zijn haar schiet uit de pommade, en bij de finale (‘Et ils pissent comme je pleure / Sur les femmes infidèles’) is hij al praktisch buiten adem.

466_001Dit is Jacques Brel, optredend in de tempel van het Franse chanson, het Parijse Olympia, waar in 1964 zijn beroemdste live-concert op de plaat werd vastgelegd. Een in Brussel geboren Belg die – samen met Aznavour, Bécaud, Brassens, Ferré, Gréco en Trenet – het enigszins ingedommelde Franse chanson nieuw leven had ingeblazen met poëtische teksten en overrompelende concerten waar zijn ziel en zaligheid in besloten lag. Een Franstalige Vlaming die in een variatie op een Engelse traditional (‘Greensleeves’) zong over een Nederlandse havenstad en daarmee Europa en de rest van de wereld veroverde.

‘Amsterdam’ werd gecovered door onder meer Nina Simone, Scott Walker, David Bowie, Hildegard Knef, De Dijk en The Dresden Dolls en door popgroepen uit Polen, Finland en Slovenië. Een paar jaar geleden eindigde het bij de verkiezingen voor een ‘Amsterdams lijflied’ in Het Parool op een derde plaats, achter ‘Oude wolf’ van Trio Bier (het gevolg van een internetlobby) en de gedoodverfde winnaar ‘Aan de Amsterdamse grachten’. En dan te bedenken dat het oorspronkelijke onderwerp van deze stomende wals niet eens Amsterdam was maar Antwerpen, wat jammer genoeg voor de Belgen in het Frans een lettergreep te weinig telde.

602498081716Misschien dat de Brel (1929-1978) het de Belgen niet gunde. Zijn leven lang, in Parijs en op het Zuidzee-eiland Hiva Oa, had hij een getroebleerde verhouding met zijn geboorteland, dat hij in 1953 verlaten had en in interviews beschreef als een ‘faux pays’, waaraan je alleen kon ontsnappen door Europeaan of wereldburger te worden; een boers en burgerlijk moeras dat ervan lang kreeg in liedjes als ‘Les Flamandes’ (1959) en ‘La…la…la…’ (1967). Een jaar voor Brels dood door longembolie had een lied van zijn laatste langspeelplaat zelfs tot een rel in Vlaanderen geleid. In ‘Les F…’ hekelde Brel de strijders voor de Vlaamse cultuur als achterlijke en gevaarlijke hypocrieten, ‘nazi’s tijdens de oorlogen en katholieken ertussen’. Hij beschuldigde ze van humorloosheid en van indoctrinatie (‘ik verbied u om onze kinderen te verplichten Vlaams te blaffen’). ‘Wanneer beschaafde Chinezen vragen waar ik vandaan kom,’ zo luidde de subtielste zin van de tekst, ‘dan antwoord ik met tranen tussen mijn tanden “Ik ben van Luxembourg”.’ Waarbij de belediging extra hard aankwam doordat Brel alleen dit ene zinnetje in het Nederlands zong.

jacques-brel-aventure-c-est-aventureMaar net als in het geval van andere beroemde ballingen – de Romein Ovidius, de Dubliner Joyce, de Oost-Duitser Biermann – was Brels verhouding tot zijn vaderland er een van haat én liefde. Je hoeft niet bepaald Brels obscuurste werk te beluisteren om ontroerende odes aan Vlaanderen te vinden: ‘Mon père disait’ bijvoorbeeld, waarin prachtige zinnen staan over de Noordenwind ‘die de dijken bij Scheveningen doet breken’ en die ervoor zorgt ‘dat onze meisjes het delicate haar van ons kant hebben’; ‘La bière’, dat overloopt van Uilenspiegel, Brueghel en ‘Godferdomme’; en natuurlijk ‘Le plat pays’, Brels knarsetandende liefdesverklaring aan het land dat het zijne was, een lange leegte verkild door wind en lage luchten; gezongen met een overgave en een melancholie die je verplaatst naar de sufgebeukte, winderige polders achter de duinen. En zo beschreef hij ook het Brussel van voor de oorlog (‘au temps où Bruxelles bruxellait’), het Oostende van de wachtende visservrouwen, Knokke-le-Zoute in de regen en Luik in de sneeuw.

Jacquel Brel tijdens opnamen voor het KRO-televisieprogramma Domino in 1963

Jacquel Brel tijdens opnamen voor het KRO-televisieprogramma Domino in 1963

Elle est dure à chanter, la belgitude’ schreef Brel, geboren in het jaar dat Simenon zijn eerste roman schreef en Hergé zijn eerste Kuifje tekende, in een van zijn notitieblocs. Net als zoveel andere Belgen stelde hij zichzelf zijn leven lang de vraag wat het betekent om Belg te zijn, onderdaan van een verdeeld bananenkoninkrijk met twee (of eigenlijk drie) taal- en cultuurgebieden die op voet van oorlog met elkaar verkeren; een staat die in de woorden van ‘Le plat pays’ vecht, wacht, kraakt en juicht. Maar juist die twijfels, die zo actuele getourmenteerdheid (want worstelen we niet allemaal met de vraag wat het betekent het om Nederlander, Griek, Europeaan te zijn?), hebben hem bij zo velen populair gemaakt. De zwarte romanticus Jacques Brel is door zijn nonconformisme en zijn invloed op onder meer Bob Dylan, Leonard Cohen en David Bowie een van de weinige Franse chansonniers met een rock’n’roll-imago dat verder reikt dan de grenzen van de République. En anders dan bijvoorbeeld Serge Gainsbourg heeft hij het genre van het chanson nooit verloochend. Brel mag dan 34 jaar dood zijn, hij heeft het Franse lied-met-een-literaire-tekst de 21ste eeuw ingeloodst. Zie de miljoenen hits op Youtube.

Dit stuk verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 22 oktober 2011

Advertenties

2 thoughts on “Jacques Brel

  1. Beste Pieter Steinz, ik lees iedere avond, heel fanatiek, een hoofdstuk uit je boek. Zo leerde ik gisteravond wat meer over Jacques Brel. Ik verheugde me op de cover door Nina Simone, van het lied over Amsterdam. Ik ging vanmorgen direct vol goede moed opzoek. Ik zocht via google, via youtube en via discogs. Maar het is me niet gelukt iets over de versie van Simone te vinden.

    Daarom een paar korte vragen:
    Zijn er beelden van haar versie? Is de versie ooit uitgebracht? Zo ja, op welk album?

    Hoop dat je me verder kan helpen. Ik kan bijna niet wachten.
    Groetjes Gert.

    • Beste Gert,
      Ook ik heb geen beelden van de versie van Simone kunnen vinden, wel van haar versie van Ne me quitte pas. In het standaardwerk over covers van Arnold Rypens (The Originals) staat haar naam ook niet bij de mensen die ‘Amsterdam’ ooit op de plaat zetten. Waarschijnlijk is het bij een sporadische uitvoering tijdens een concert gebleven. Heel jammer.
      Groeten, Pieter Steinz

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s