Iconen

Nog twee weken herbergt Het Catharijneconvent in Utrecht de tentoonstelling Goddelijke inspiratie. Dertig iconen uit het Andrej Roebljovmuseum in Moskou worden gecontrasteerd met werken uit de westerse religieuze traditie. Hoezo cultuurschok?

***

Wikipedia-logoWeinig is de laatste jaren zo aan inflatie onderhevig als het begrip icoon, afgeleid van het Griekse woord eikon (gelijkenis, afbeelding). De oorspronkelijke betekenis, een religieus schilderij of beeld uit de Byzantijns-christelijke traditie, is alleen nog onder handelaren in oude kunst en gelovigen in oostelijk Europa in zwang. De rest van de wereld verstaat onder een icoon ‘een pictogram op de computer’ (Wikipedia) of ‘iemand die beeldbepalend is voor de tijd waarin hij of zij leeft’ (Van Dale). Vooral die laatste definitie wordt nogal eens opgerekt, zodat je kunt spreken over ‘de Kuip als icoon van Rotterdam’ en ‘transparantie als icoon van een dolende overheid’, maar ook over ‘de Toppers als icoon van de wansmaak’ en ‘de madeleine als icoon van de literaire versnaperingen’. Als je googlet op ‘famous icons’ krijg je geen schilderijen van heiligen te zien maar foto’s van Marilyn Monroe, Muhammad Ali, James Dean en Albert Einstein.

De Zwarte Madonna van Czestochowa

De Zwarte Madonna van Czestochowa

Wat is het icoon van de iconen? Misschien wel de Zwarte Madonna van Częstochowa, het Poolse Lourdes. Wereldberoemd onder katholieken, vooral in Oost-Europa, maar niet om esthetische redenen. Van de oorspronkelijke afbeelding is weinig over: de donkergekleurde Heilige Maagd, gekleed in fleur-de-lys en met het even zwarte kindje Jezus op de linkerarm, is een overschildering uit de 15de eeuw. De originele icoon, die volgens de overlevering door de evangelist Lucas geschilderd was op een tafelblad uit de werkplaats van Jozef, werd in 1430 beschadigd bij een aanval van beeldenstormende Hussieten en daarna verruïneerd door onmachtige restauratoren. Maar de heiligheid van het in de 14de eeuw uit Jeruzalem geïmporteerde icoon staat buiten kijf. Zo begon het te bloeden toen een rover de rechterwang van Maria bekraste, en vrijwaarde het in 1655 het klooster van Jasna Góra van inname door een Zweedse legermacht. Honderdvijftig jaar later kwam de Madonna via Poolse huurlingen terecht in opstandig Haïti, waar zij onder de naam Ezili Dantor een van de belangrijkste geesten in het voodoo-geloof werd.

Icoon van Christus Pantocrator uit het Sint-Catharinaklooster uit de Sinaï (6de eeuw)

Icoon van Christus Pantocrator uit het Sint-Catharinaklooster uit de Sinaï (6de eeuw)

De Zwarte Madonna is een uitwerking van een van de oertypen waarop alle iconen teruggrijpen – anders dan in de westerse religieuze traditie was de byzantijnse kunstenaar namelijk niet vrij in zijn onderwerps- en ontwerpskeuze. Schilderde je een ‘Hodegetria’ (‘Iemand die de weg wijst’), dan moest de Maagd met haar rechterhand naar Jezus wijzen; een ‘Mlekopitatelnitsa’ moest haar kind liefdevol de (ontblote) borst geven. Bij een ‘Christus Pantocrator’ wordt Jezus frontaal afgebeeld, de kijker zegenend of waarschuwend met zijn rechterhand en een evangelie openhoudend met zijn linker. De ‘Eleousa’ (‘Zij die medelijden heeft’) hoort haar wang tegen die van haar zoontje aan te leggen. En bij de ‘Deësis’ (‘Smeekbede’) zie je Christus bij het Laatste Oordeel tussen zijn moeder (voor de kijker links) en Johannes de Doper. Bij de meeste iconen met één figuur was het gebruikelijk om de heilige nooit meer dan voor de helft af te beelden, als kleine concessie aan het Tweede Gebod (‘Gij zult u geen gesneden beelden maken’). Wat niet verhinderde dat er – in de 8ste en 9de eeuw –  Byzantijnse keizers waren die zich tegen de iconenverering keerden, de zogeheten Iconoclasten.

De Heilige Drieëenheid door Andrej Roebljov

De Heilige Drieëenheid door Andrej Roebljov

In de Grieks- en Russisch-orthodoxe religie behoort het icoon, vaak onderdeel van een wand met verschillende iconen (de ‘iconostasis’) tot de liturgie; de afbeelding is de heilige, vandaar dat gelovigen in het oosten de iconen devoot zoenen. Ook díe gedachte beperkte de artistieke vrijheid, nog afgezien van de vastliggende kleurschema’s, met goud als de verbeelding van hemelse uitstraling, rood als symbool voor het goddelijke, blauw als de kleur van het menselijk leven. De meeste iconenschilders waren tot de 19de eeuw dan ook anonymi, behalve de vernieuwers uit de School van Moskou (15de eeuw), die een zekere mate van l’art pour l’art in hun kunst brachten. Hun beroemdste vertegenwoordiger was Andrej Roebljov, die in 1966 zelf het onderwerp van een film van de arthouse-regisseur Tarkovski zou worden. Zijn vermenging van het Russische ascetisme en het Byzantijnse maniërisme resulteerde in iconen en fresco’s voor de Aankondigingskerk in het Kremlin en de Maria Hemelvaart-kathedraal in Vladimir, maar ook in het beroemde icoon van de Heilige Drieëenheid dat tegenwoordig in het Tretjakovmuseum in Moskou hangt. Gedateerd rond 1410, geschilderd met tempera op hout, is het een variatie op het thema van de Gastvrijheid van Abraham. Drie engelen in felgekleurde gewaden – en afgebeeld als de Vader, de Zoon en de Heilige Geest – zitten op oranjehouten stoelen rond een tafel onder een heilige eik. Ze zijn gekomen om de aartsvader Abraham en zijn 99-jarige vrouw Sarah te vertellen dat ze een zoon krijgen. De afbeelding is zó sereen en elegant dat zelfs de haters van religieuze voorstellingen met veel goudverf (I know I’m one) de schoonheid ervan niet kunnen ontkennen.

Veel religieuze kunst uit de westerse traditie is losgeraakt van haar oorsprong. De meeste mensen bewonderen de fresco’s van Michelangelo of de cantates van Bach niet meer om het religieuze gevoel dat ermee wordt uitgedrukt, maar om hun esthetische waarde. Generaties groeien op zonder kennis van de Bijbel of de rest van de christelijke traditie. Dat heeft zijn voordelen, onbevangenheid kan de kunstbeleving ten goede komen. Maar Andrej Roebljov en de andere middeleeuwse iconenschilders uit oostelijk Europa zouden het vast prettig vinden om te weten dat hun kerkversieringen nog steeds gebruikt worden waarvoor ze eens waren bedoeld: de praktijk van het christelijk geloof.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s