Shakespeare

Vierhonderd jaar geleden voltooide William Shakespeare zijn laatste toneelstuk, The Two Noble Kinsmen. Maar natuurlijk is de bard uit Stratford veel bekender om Hamlet, of Macbeth, of Richard III, of Romeo and Juliet.

***

Francesco Hayez: 'De laatste zoen van Romeo en Julia' (1823)

Francesco Hayez: ‘De laatste zoen van Romeo en Julia’ (1823)

Goethe, Cocteau en Sondheim bewerkten het. Ingres en Francesco Hayez schilderden het. Hollywood verfilmde het – keer op keer. Berlioz en Bernstein schreven muziek bij twee van de ontelbare bewerkingen. Elvis Costello wijdde er zijn klassieke popalbum The Juliet Letters aan. Christiaan Weijts schreef er een roman over. John Madden en Tom Stoppard varieerden erop in het met zeven Oscars bekroonde Shakespeare in Love. En duizenden theatergezelschappen brachten zalen in vervoering met het verhaal van de star-crossed lovers uit middeleeuws Verona.

Romeo and Juliet, de ultieme romantische tragedie van William Shakespeare, is al meer dan een half millennium een bron van inspiratie voor kunstenaars over de hele wereld. Dat geldt trouwens ook voor de minder romantische tragedies Hamlet, King Lear, Othello en Macbeth, de historiestukken Richard III en Julius Caesar en de komedies A Midsummernight’s Dream, As You Like It en The Tempest. De ‘bard’ uit Stratford-upon-Avon, die naast 38 toneelstukken ook nog 154 wonderschone sonnetten schreef, is hofleverancier van high en low culture en souffleur van iedereen die in boek, speech of conversatie verlegen zit om een goed citaat of een mooie dichtregel. Zijn invloed is zo alomtegenwoordig dat we van idioom als fair play, household name en into thin air niet eens meer beseffen dat het van Shakespeare afkomstig is

Portret van Shakespeare uit de collectie Chandos (1610)

Portret van Shakespeare uit de collectie Chandos (1610)

William Shakespeare (1564-1616) hield van ingewikkelde plots vol persoonsverwisselingen, tragiek en romantiek. Hij hield van schuine grappen en gruwelscènes die de goede smaak tarten. Van treffende oneliners en spitse dialogen. Van swordplay & wordplay, van toneelstukjes-in-een-toneelstuk, en van mannen verkleed als vrouwen die doen alsof ze mannen zijn. Het tempo is hoog, de karakters zijn meedogenloos, de intrige is origineel en herkenbaar, en er is niet alleen plaats voor romantiek en gestileerd geweld maar ook voor populaire liedjes en schuine grappen. Als Shakespeare in de twintigste eeuw zou hebben geleefd, zei misdaadschrijver Raymond Chandler al in de jaren veertig, dan had hij in Hollywood gewerkt. ‘Wanneer de critici hadden gezegd dat zijn werk goedkoop was, dan had dat hem geen zier kunnen schelen; want hij wist dat de mens zonder een beetje vulgariteit niet compleet is.’

Shakespeares Romeo + JulietKijk maar naar The Most Excellent and Lamentable Tragedy of Romeo and Juliet, zoals het stuk bij de eerste publicatie in 1597 heette. Alles zit erin: gepassioneerde liefde (tussen twee piepjonge telgen van gebrouilleerde geslachten), humoristische gesprekken (vol dubbelzinnigheden), zinloos geweld (veroorzaakt door de vete van de Montagues en de Capulets), grootse poëzie (‘What’s in a name…’), memorabele scènes (de hofmakerij bij het balkon!) en een ijzersterke plot (eindigend met de liefdesdood-per-ongeluk van de hoofdpersonen). De tragedie is telkens weer actueel, zoals bleek toen het overrompelend moderne Romeo + Juliet (1995) van de Australische filmregisseur Baz Luhrmann een hit werd onder de MTV-generatie, die in de bioscoop geschokt reageerde bij de zelfmoord van Romeo en Julia – alsof de afloop van de tragedie niet al vierhonderd jaar bekend was. All the world’s a stage zegt iemand in een ander stuk van Shakespeare, maar het is eerder omgekeerd: onder de handen van The Bard wordt het toneel de hele wereld.

Niet alleen Baz Luhrmann en de makers van Shakespeare in Love (1998), maar ook moderne dramaturgen onderstrepen dat de oorspronkelijke opvoeringen van Shakespeares stukken in The Globe in Londen in niets leken op de ‘esoterische, stijve, elitaire’ bewerkingen die lange tijd in de theaters te zien waren. De toeschouwer uit de tijd van koningin Elizabeth werd getrakteerd op een bewonderenswaardig allegaartje van verheven tragedie en platte komedie, ten tonele gebracht in een theater dat het midden hield tussen een vismarkt en een circus. Anything went in de stukken van Shakespeare en zijn tijdgenoten – onder wie Ben Jonson (Volpone), John Webster (The Duchess of Malfi) en de ten minste zo getalenteerde Christopher Marlowe (Doctor Faustus).

Anoniem portret van Christopher Marlowe (1585)

Anoniem portret van Christopher Marlowe (1585)

De laatste werd in de eeuwen na zijn schimmige vroege dood in 1593 onderwerp van een van de vele fantastische theorieën over de ‘werkelijke’ identiteit van William Shakespeare, wiens leven zo bar weinig sporen heeft nagelaten. Marlowe zou zijn eigen dood in scène hebben gezet om aan zijn vijanden te ontkomen en in de twintig jaar daarna 38 toneelstukken hebben geschreven onder de naam van een immigrant uit Warwickshire. Immers, een genie dat de verbluffende monologen van Hamlet, de dramatische ironie van Macbeth en de liefdespoëzie van Romeo en Juliet schreef, kon natuurlijk nooit de zoon van een handschoenenmaker uit de provincie zijn.

Onzin natuurlijk. Dat Shakespeare van origine een man van de straat (of in elk geval van de middenklasse) was, zou eerder nog zijn ongelooflijke breedheid verklaren. De toneelschrijver die zijn inspiratie bij elkaar jatte – een klassieke opvoeding verloochent zich nooit – en ieder bruikbaar snippertje van het echte leven in zijn poëzie verwerkte, was een universeel aansprekend genie zoals dat nu eenmaal van tijd tot tijd in de kunsten zijn opwachting maakt. Een plottenbakker zonder weerga, een romantische kunstenaar avant la lettre, een moralist die nooit echt moralistisch is. Zoals Jorge Luis Borges het ooit formuleerde in een essay waarin hij betoogde dat Shakespeare met al zijn personages de leegte in zichzelf probeerde op te vullen: ‘Niemand is ooit zoveel mensen geweest als deze man, die net als de Egyptische Proteus in staat was om alle vermommingen van de werkelijkheid uit te putten.’

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 16 mei 2012

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s