De Laokoöngroep

Gemaakt omstreeks 100 v. Chr., teruggevonden in 1506, gereconstrueerd in de jaren tachtig van de vorige eeuw, en nu toegevoegd aan de Made in Europe-groslijst: de hellenistische Laokoöngroep, een van de beroemdste beeldhouwwerken uit de geschiedenis.

***

LaokoöngroepMichelangelo had altijd gelijk. Alleen duurde het soms een paar eeuwen voordat hij het kreeg. Neem zijn theorie over de afgebroken rechterarmen van de sculptuur die wij kennen als de Laokoöngroep. Toen Laokoön met zijn zonen in januari 1506 in een ruimte onder een wijngaard op de Esquilijn in Rome werd gevonden, ontspon zich onder de toegestroomde kunstkenners een felle discussie. Dat het hier een beroemde beeld betrof dat al in de Oudheid door Plinius Maior was beschreven; dat het in de eerste eeuw v. Chr. gemaakt moest zijn door Agesander, Athenodoros en Polydoros uit Rhodos; dat het verwees naar een tragedie van Sofokles over de Trojaanse priester die door een zeeslang gegrepen werd – daarover waren de meesten het eens. Maar hoe moest het witmarmeren beeld gereconstrueerd worden? Hoe waren de ontbrekende rechterarmen van Laokoön en zijn jongste zoon oorspronkelijk gevormd?

Laokoön in Odessa

Laokoön in Odessa

Volgens Michelangelo, die in Rome werkte aan een tombe voor de regerende paus Julius II, lag het voor de hand dat de armen achterover gebogen waren; geheel in lijn met de doodsstrijd van de priester en zijn zonen. Volgens zijn collega Jacopo Sansovino hielden de slachtoffers hun armen gestrekt omhoog – dat was veel heroïscher. Paus Julius II, die de Laökoongroep meteen voor zijn Belvedere-tuinen had opgeëist, besloot tot een ontwerpwedstrijd voor de restauratie en legde de beslissing bij Rafael. Die koos voor het plan van Sansovino, waarna Laokoön en zijn zonen met opgeheven armen eeuwenlang in het Vaticaan – en korte tijd als oorlogsbuit van Napoleon in het Louvre – zouden pronken. Pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw werd een in 1906 gevonden marmeren arm – precies zo gebogen als Michelangelo had voorspeld – geïdentificeerd als die van Laokoön; en toen duurde het nog dertig jaar voor de Laokoöngroep opnieuw werd gerestaureerd en geëxposeerd.

De faam van de beeldengroep had zich toen al over de wereld verspreid – kopieën van Laokoön (met opgeheven arm) staan in honderden tuinen en parken, van het Provinciehuis in Haarlem tot het Marinemuseum in Odessa. Het beeld is net als de ‘Venus van Milo’ en de Nike van Samothrake een van de iconen van de hellenistische beeldhouwkunst, die op haar beurt volgens sommigen weer het hoogtepunt is van de Griekse sculptuur. Natuurlijk, de archaïsch-Griekse kouroi (jongens) en korai (meisjes) met hun serene glimlachjes en perfecte lijven ontroeren na 2500 jaar nog steeds. En ja, de namen van grote klassieke beeldhouwers als Fidias (van het Athene-beeld in het Parthenon) en Praxiteles (van de Afrodite van Knidos) zijn bekender dan die van de makers van Laokoön met zijn zonen. Maar tegen de barokke expressiviteit en het technische meesterschap van het hellenisme, de mengcultuur die ontstond na de verovering van het Oosten door Alexander de Grote (356-323), kunnen ze in de ogen van velen niet op.

De Laokoön-parodie van Titiaan

De Laokoön-parodie van Titiaan

De Laokoöngroep was een instantsensatie. Michelangelo was maar een van de vele Renaissancekunstenaars die zich door het realisme en de dynamiek van het beeld lieten beïnvloeden, zoals te zien is in de beelden van de opstandige en de stervende slaaf die hij voor de tombe van Julius II maakte. Rafael en Titiaan refereerden er in hun werk naar hartelust aan. De karikatuur die Titiaan tekende van drie apen met slangen om hun lichaam – wellicht als uitwerking van zijn idee dat kunst de werkelijkheid na-aapt – zette zelfs een trend. Het aantal parodieën op de Laokoöngroep is niet te tellen. Alles waar mensen mee worstelen, van financiële problemen tot internetaansluitingen, is wel eens in de Laokoönvorm gegoten. En het kan nog meliger. Wat te denken van een slager en zijn jongens die in gevecht zijn met een lange worst (Charles Addams) of drie kerstvierders verstrikt in het pakpapier van hun kadootjes (kersteditie van The New Yorker, 1990)?

De Laokoönvariatie van Charles Addams

De Laokoönvariatie van Charles Addams

De belangrijkste mijlpaal in het Nachleben van de Laokoöngroep was ongetwijfeld het essay dat Gotthold Ephraim Lessing in 1766 schreef: Laokoon oder Über die Grenzen der Malerei und Poesie. Aan de hand van het beroemde beeld én de beschrijving van de dood van Laokoön bij Vergilius (Aeneis, boek II), vergeleek de Duitse Verlichtingsdenker de verschillende manieren waarop poëzie en beeldende kunst een verschrikkelijke gebeurtenis uitbeelden – waarbij hij constateerde dat de beeldhouwers de pijn van Laokoön minder realistisch kunnen laten zien, omdat ze bijvoorbeeld zijn doodskreet om esthetische redenen (een wijdopen mond is not a pretty sight) moeten afzwakken. De Romeinse dichter Horatius mocht dan gezegd hebben dat de poëzie zich moest spiegelen aan het beeld (‘ut pictura poesis’), Lessing betoogde dat het twee compleet verschillende kunstvormen waren.

Laokoön door El Greco

Laokoön door El Greco

In de eeuwen na Lessing werd Laokoön onderdeel van de meccanodoos van de moderne kunstenaar, vooral nadat een generatie Franse neoclassicisten kennis met het beeld had kunnen maken toen het rond 1800 als oorlogsbuit door Napoleon was tentoongesteld. Je hoeft niet lang naar de beelden van Zadkine (De verwoeste stad!), de sculpturen van Calder of de schilderijen van Dalí te kijken om de lijnen en thema’s van de Laokoöngroep terug te zien. De mooiste geschilderde variatie is trouwens al een paar eeuwen ouder en komt van het palet van de maniërist El Greco, die de Trojaanse priester en zijn zonen omstrengeld door slangen portretteert tegen de achtergrond van zijn eigen woonplaats Toledo. En de mooiste literaire verwijzing komt uit A Christmas Carol van Charles Dickens, die zijn hoofdpersoon Scrooge na een drukke nacht in grote haast zijn kousen laat aantrekken en hem laat opmerken dat hij een ‘perfecte Laokoön van zichzelf’ aan het maken is.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s