Van Gogh

Laatste weekend voor de zomervakantie van Midden-Nederland. Geen beter moment om naar het nieuw ingerichte Van Goghmuseum te gaan.

***

91pcIQbvivL._SL1500_Gelezen eind jaren zeventig, op de Bescheurkalender van het Simplisties Verbond: ‘Maar het mooiste van Van Gogh, vond Chantal, was toch wel “Vincent” van Don McLean’. Het waren de hoogtijdagen van de mythologisering van Vincent van Gogh, het schildersbeest dat voor zijn kunst was gestorven, en de heren Koot en Bie staken de draak met iedereen die zich minder door Van Goghs tekeningen en schilderijen liet beroeren dan door zijn tragische leven. Sinds Lust for Life (1936), de geromantiseerde biografie door Irving Stone, en vooral sinds de gelijknamige film met Kirk Douglas in de hoofdrol (1954), werd de roodharige schilder gezien als een gekweld genie met een overontwikkeld gevoelsleven en een neiging tot zelfdestructie. Singer-songwriter McLean had dat beeld in zijn even droevige als sentimentele ballade uit 1971 perfect weten te vangen:

Now I understand
what you tried to say to me
And how you suffered for your sanity
[…]
And when no hope was left inside
On that starry, starry night
You took your life as lovers often do

Korenveld met kraaien (1890, Van Gogh Museum)

Korenveld met kraaien (1890, Van Gogh Museum)

Het was de spectaculaire zelfmoord-met-pistool, volgens de legende gepleegd in het korenveld met kraaien dat hij even daarvoor geschilderd had, die van Vincent Willem van Gogh (1853-1890) definitief een tragische held maakte. Al duurde dat nog even, aangezien het publiek het werk van de schilder pas leerde kennen door postume tentoonstellingen. Van Gogh had tijdens zijn leven maar één schilderij verkocht en was altijd onderhouden door zijn broer Theo, aan wie hij ook de meeste van de achthonderd brieven schreef die zijn faam als dubbeltalent gevestigd hebben. Net zo gunstig voor zijn status als gekweld genie waren zijn vlagen van krankzinnigheid en onvoorspelbaar gedrag, die in december 1888 een dieptepunt bereikten toen hij na een ruzie met zijn schildersvriend Paul Gauguin een stuk van zijn linkeroor afsneed in een bordeel in Arles. Het verminkte oor van Van Gogh zou in de jaren daarna een symbool worden voor zijn woede, wanhoop en waanzin, en is in de populaire cultuur even bekend als de neus van Cleopatra, het ooglapje van Roodbaard en de mond van Mick Jagger.

Zelfportret met verbonden oor en pijp (1889, privécollectie)

Zelfportret met verbonden oor en pijp (1889, privécollectie)

Zelf zou Van Gogh zijn uitbarsting van automutilatie vereeuwigen op twee schilderijen uit januari 1889: het Zelfportret met schildersezel en Japanse houtsnede, dat tegenwoordig in het Courtauld Institute in Londen hangt, en het Zelfportret met verbonden oor en pijp, dat zich in een privécollectie bevindt. Vooral het laatste is een hoogtepunt te midden van de toch al verbluffende doeken die Van Gogh in de laatste fase van zijn leven schilderde. Tegen een achtergrond van het diepste rood en het felste oranje (het fauvisme dient zich aan!) kijkt de groenogige schilder ons melancholiek aan; een rokende pijp steekt tussen zijn lippen, een blauwzwarte bontmuts bedekt zijn hoofd, een mantel in vijftig tinten groen is om zijn nek geknoopt. Op zijn rechteroor zit een wit verband. Zijn rechteroor? Jazeker, Van Gogh schilderde zichzelf in de spiegel. Dit was de laatste keer dat hij deze kant afbeeldde; in de laatste drie zelfportretten die hij zou maken (waaronder het beroemde zelfportret in grijsblauw uit het Musée d’Orsay) koos hij voor de kant met het gave oor.

Het Zelfportret met verbonden oor wordt slechts zelden voor tentoonstellingen uitgeleend. Dus is het bij lange na niet het bekendste werk van de relatieve laatbloeier Van Gogh, die begon als een schilder in de donkere kleuren van de Haagse School en eindigde als een (post-)impressionist met een voorliefde voor felle kleuren en pasteuze penseelstreken. Van zijn vroege werk, gemaakt in Drenthe en Noord-Brabant, is natuurlijk De aardappeleters (1885) het beroemdst; uit zijn Antwerpse en Parijse periode (1885-1988) zijn het de japonaiserieën naar voorbeelden van Hiroshige of de met licht palet geschilderde neo-impressionistische landschappen en straatgezichten. In zijn late werk buitelen de iconische schilderijen over elkaar: zonnebloemen, cypressen, sterrennachten, korenvelden, olijfgaarden, interieurs, stillevens, portretten (postbode Roulin, de Arlesienne, de zoeaaf, dokter Gachet!) en zelfportretten. Allemaal in de felle contrasterende kleuren, de dik opgebrachte verfstreken en de grillige vormen die later zo kenmerkend zouden worden voor het expressionisme.

De oude kerktoren in Nuenen (1885, Google Art Project/Van Gogh Museum)

De oude kerktoren in Nuenen (1885, Google Art Project/Van Gogh Museum)

Nog steeds geldt Van Gogh als een van de beroemdste schilders aller tijden, zelfs al is in de afgelopen decennia de mythe rondom hem afgepeld. Nieuwe biografieën hebben duidelijk gemaakt dat Vincent niet de zuivere, geprangde ziel in een liefdeloze wereld was die Don McLean van hem maakte; hij was moeilijk in de omgang, soms zelfs onuitstaanbaar – een ruziezoeker, een manipulator en een manisch-depressieve persoonlijkheid. Een recente tentoonstelling in het heropende Van Goghmuseum in Amsterdam rekende bovendien af met het idee dat de domineeszoon uit Zundert een spontaan genie was. Van Gogh was een harde werker, die eindeloos experimenteerde, serieus les had gehad van (zijn zwager) Anton Mauve en veel opstak van de schilderijen van Rubens, de lichte romanticus Monticelli en collega-neo-impressionisten als Seurat en Gauguin. En zelfs Van Goghs zelfmoord, de hoeksteen van de persoonlijkheidscultus, wordt tegenwoordig ter discussie gesteld: in 2011 beweerden twee biografen dat de schilder in Auvers-sur-Oise in zijn buik was geschoten door een stel kwajongens. Niks ‘as lovers often do’, eerder een uit de hand gelopen pesterij.

Gelukkig hebben we de schilderijen nog.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s