Goethe

Morgen is het Bloomsday, de dag waarop eer wordt betoond aan het grootste literaire genie van de 20ste eeuw. Daarom vandaag de spotlights op het grootste literaire genie van de eeuwen daarvoor: Johann Wolfgang von Goethe.

***

werther2Hij voert niets uit, hij is een dweper en een snob, hij zwelgt in zelfmedelijden en hij kankert op alles en iedereen. Werther, de achternaamloze hoofdpersoon uit het romandebuut van Johann Wolfgang Goethe, is welbeschouwd een onuitstaanbaar kereltje. Verliefd op de al jaren verloofde Lotte loopt hij zowel haar als haar aanstaande hinderlijk voor de voeten. Hij schrijft haar geëxalteerde brieven, dringt zich aan haar op en blijft haar bezoeken, zelfs wanneer ze eenmaal getrouwd is. Als hij zich aan het eind van de roman een kogel door de kop schiet, is dat eigenlijk wel rustig – niet alleen voor de mensen rondom Werther, maar ook voor de lezers van Die Leiden des jungen Werthers (1774).

titelblatt_werther“U kunt zijn geest en zijn karakter uw bewondering en liefde, en zijn lot uw tranen niet onthouden,’ schrijft de zogenaamde bezorger van de uit brieven en dagboekaantekeningen opgebouwde roman. Dat was misschien waar in het decennium na verschijning, toen de Romantiek en haar Duitse broertje, de Sturm und Drang, in de mode waren; maar tegenwoordig lijkt Werther een jongen van een andere planeet. Het is moeilijk voor te stellen dat ongelukkig verliefde tijdgenoten zich in Werthers lievelingskledij (geel vest, gele broek, blauwe rokjas) van het leven beroofden – een vroeg voorbeeld van ‘copycat’-gedrag, dat overigens minder schijnt te zijn voorgekomen dan de (onder meer door Goethe zelf geschapen) mythe wil.

Die Leiden des jungen Werthers geldt als een van de eerste cultboeken, het Boek van een Generatie. Jonge Europeanen herkenden zich in de hypergevoelige en tegen de burgerlijke samenleving aanschoppende Werther die zo heerlijk puberaal kon dwepen met eenvoudige maar edele meisjes. En nog aantrekkelijker was het schandaal dat het boek veroorzaakte. Hier was een boek dat de maatschappelijke verhoudingen verketterde, zelfmoord verheerlijkte, en bovendien de kerk tegen zich in het harnas joeg omdat het een passieverhaal was met een Jezusfiguur als hoofdpersoon.

werthers_todDe populariteit van Die Leiden was fenomenaal. De mythe van de romantische liefde was na Werther en Lotte voorgoed in het collectieve bewustzijn verankerd. Honderden schrijvers, van Stendhal en Emily Brontë tot Daphne Du Maurier en Sebastian Faulks (Charlotte Gray) zouden daar hun voordeel mee doen. Maar ook vele generaties lezers. De roman groeide uit tot het paradepaardje van de vroeg-romantische literatuur en was zelfs een van de boeken waarmee het leergierige Monster uit Mary Shelley’s Frankenstein zich de moderne cultuur eigen maakte. Beeltenissen van Werther en Lotte sierden gebruiksporselein en meubelstukken, een vooruitziende ondernemer bracht een Werther-parfum op de markt. En de dichter-romancier-wetenschapper Goethe, die met Die Leiden zijn eigen hopeloze liefde voor ene Lotte Buff van zich af had geschreven (in een tijdsbestek van vier weken!), zou zijn lange leven lang met zijn eersteling geassocieerd worden.

Goethe (Stieler)Dat leven strekte zich uit van 1749 tot 1832. En Die Leiden zou niet het beroemdste werk blijven van de homo universalis die vanaf 1782 het adellijke ‘von’ voor zijn naam mocht zetten. Goethes grootste prestatie is namelijk een toneelstuk: het tweedelige, haast onspeelbare, rijmende en sterk-filosofische Faust, over een ambitieuze wetenschapper die zijn ziel aan de duivel verkoopt. Met als goede tweede het autobiografische verslag van de reis die hij in 1786-87 maakte naar ‘het land waar de citroenen bloeien’: Italienische Reise, een persoonlijk reisverhaal waarin de romanticus Goethe zijn groeiende bewondering voor de cultuur van de klassieke oudheid boekstaafde. Net als zijn jong gestorven vriend Friedrich Schiller (1759-1805) was hij aan het eind van de 18de eeuw in zijn poëzie en toneelwerk een classicist geworden.

Ook Goethes latere romans behoren tot de invloedrijkste uit de (Duitse) literatuur. Met het licht-autobiografische Wilhelm Meisters Lehrjahre (1796) schreef hij een van de eerste Bildungsromans over een kunstenaar, en met het autobiografische Die Wahlverwandtschaften (1809) een nog steeds modern aandoend verhaal over een open huwelijk. Goethe beïnvloedde romanciers van George Eliot (Middlemarch) tot Thomas Mann (Lotte in Weimar, over de verliefde Goethe-op-leeftijd) en van Harry Mulisch (De ontdekking van de hemel) tot Boudewijn Büch (De kleine blonde dood). Zijn gedicht ‘Der Erlkönig’ – met de beroemde beginzin ‘Wer reitet so spät durch Nacht und Wind?’ – inspireerde Michel Tournier tot de roman De elzenkoning (‘Le roi des aulnes’, 1970); zijn ballades werden door Schubert en andere Duitse romantische componisten op muziek gezet; en ‘Der Zauberlehrling’, over een tovenaarsleerling die geesten oproept die hij niet kan beheersen, was de basis voor de beste episode uit de Disneyfilm Fantasia, met een glansrol voor Mickey Mouse.

7wiCD3tQ1lpBjxqrazUODuXgADJBehalve dichter en (toneel)schrijver was Goethe ook jurist, politicus, filosoof en wetenschapper. Hij liefhebberde in mineralogie, plantkunde, biologie en meteorologie, en publiceerde in 1810 een met de theorieën van Isaac Newton concurrerende Farbenlehre, waarvan de wisselwerking tussen licht en donker de basis was. Zijn wetenschappelijke theorieën waren een inspiratiebron voor generaties filosofen en kunstenaars, onder wie Friedrich Nietzsche, Ludwig Wittgenstein, de licht-en-donkerschilder J.M. Turner en niet te vergeten de pedagoog Rudolf Steiner, die zijn mengeling van christelijke theosofie en idealistische wijsbegeerte baseerde op het door hem bezorgde natuurwetenschappelijke werk van Goethe. Veel van wat Goethe beweerde, is door de moderne wetenschap achterhaald, maar ook op een andere manier is zijn invloed verbazingwekkend. De Servisch-Amerikaanse elektrotechnicus Nikola Tesla, pionier van de wisselstroom en de roterende magnetische velden die aan de basis staan van inductiemotors en generatoren, heeft altijd gezegd dat de inspiratie voor zijn uitvindingen afkomstig was uit Goethes Faust, dat hij naar eigen zeggen uit zijn hoofd kende.

Delen van dit stuk verschenen eerder in NRC Handelsblad en in Lezen &cetera – Gids voor de wereldliteratuur (Prometheus, 2006)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s