Speurdersromans

In het nieuws: moord, doodslag en spionage. En dan is het ook nog eens de Maand van het Spannende Boek. Een goede gelegenheid voor een terugblik op de geschiedenis van de superspeurder – van Mr. Bucket tot Sarah Lund.

***

9780141439723Tegen het einde van Bleak House, de honderdzestig jaar oude en duizend pagina’s dikke maatschappijsatire van Charles Dickens, lost een inspecteur van Scotland Yard een ingewikkelde moordzaak op. Hij roept alle betrokkenen bij elkaar in één ruimte en reconstrueert heel precies – en door middel van een systematisch vraag-antwoordspel – wat er gebeurd is. Waarna hij de hoofdverdachte van alle blaam zuivert en de schuldige aanwijst.

Dickens’ Mr Bucket is een van de eerste detectives uit de wereldliteratuur, en bij mijn weten de eerste die een moord reconstrueert op de gemoedelijke wie-in-deze-kamer-heeft-het-gedaan-manier die later zou worden geperfectioneerd door de schrijvers uit de Gouden Eeuw van de Britse misdaadroman (1900-1940). Maar zijn goede voorbeeld deed al eerder goed volgen, bijvoorbeeld in The Moonstone (1868) van Dickens’ tijd- en landgenoot Wilkie Collins en natuurlijk in Dostojevski’s Misdaad en straf (1866), waarin een jonge moordenaar door een vasthoudende politie-inspecteur langzaam maar zeker tot een bekentenis wordt gedwongen.

Oidipoes en de Sfinks

Oidipoes en de Sfinks

Het speurdersverhaal is zo oud als de weg naar Rome. Ouder zelfs, want de Griekse Oidipoesmythe – een koning gaat op zoek een moordenaar die hij zelf blijkt te zijn – wordt door velen gezien als de ultieme detective. En vóór Mr Bucket  was er al de superspeurder C. Auguste Dupin, die in drie verhalen van Edgar Allan Poe (‘The Murders at the Rue Morgue’, ‘The Mystery of Marie Rogêt’ en ‘The Purloined Letter’, 1841-1844) op onnavolgbare wijze raadselachtige misdaden oploste. Maar het genre werd pas echt volwassen aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, met de drie romans en meer dan vijftig verhalen die Arthur Conan Doyle wijdde aan de petdragende, cocaïnespuitende, combinerende en deducerende Sherlock Holmes. Een onuitstaanbaar verwaande figuur die niettemin binnen korte tijd zó populair werd dat Conan Doyle gedwongen was hem uit de dood te laten verrijzen nadat hij de ‘consulting detective’ bij een gevecht met diens grote vijand Moriarty (‘de Napoleon van de misdaad’) in een Zwitserse waterval had gestort.

Benedict Cumberbatch in de recenste Sherlock Holmesbewerking voor televisie

Benedict Cumberbatch in de recentste Sherlock Holmesbewerking voor televisie

Alles wat een ouderwets detectiveverhaal goed maakt, zit in de verhalen over Sherlock Holmes: de wurgende spanning, de overwinning van de rede op het bijgeloof, de samenwerking tussen een bolleboos en een dommekracht (Doctor Watson), de gotische sfeer die bijna iedere gebeurtenis in een verdacht licht plaatst, de valse sporen die vooral de lezer op het verkeerde been zetten, de theorieën over het wezen van de crimineel en de beste manier om een raadsel op te lossen. Voeg daarbij een hoofdpersoon die eigenwijs, asociaal, excentriek en toch aandoenlijk is, en het is niet moeilijk om te zien waarom Doyle zo’n verreikende invloed heeft gehad op de Europese speurdersroman, en daarmee op de film- en televisiegeschiedenis. Zonder Sherlock Holmes geen Hercule Poirot of Lord Peter Wimsey, geen commissaris Maigret of Montalbano, geen inspecteur Wexford of Morse. Het huidige monopolie van de Noord-Europese misdaadroman (ook wel ‘Scandithriller’ genoemd) zou zonder zijn lichtend voorbeeld nooit gevestigd zijn. Van superspeurders als Martin Beck, Kurt Wallander, detective Erlendur en commissaris Van Veeteren zouden we nooit gehoord hebben.

Geraldine McEwan als Miss Marple

Geraldine McEwan als Miss Marple

Detectivewerk is een mannenzaak, zou je bijna denken, maar juist in de afgelopen decennia verdringen de vrouwelijke sleuths zich om een plaatsje voor het voetlicht, variërend van de patholoog-anatoom Kay Scarpetta uit de romans van Patricia Cornwell tot de politieagente Sarah Lund  uit de Deense televisieserie Forbrydelsen. Ook zij zijn verwant aan Sherlock Holmes, maar hun stammoeder is Jane Marple, de hoofdpersoon uit twaalf romans en twintig korte verhalen van Agatha Christie (1890-1976). De ‘Queen of Crime’, zoals Christie al snel genoemd werd, debuteerde in 1920 met The Mysterious Affair at Styles, de eerste van 33 puzzeldetectives met in de hoofdrol Hercule Poirot, een ijdele Belg met een eihoofd en een gekrulde snor die naar eigen zeggen zijn ‘grijze celletjes’ aan het werk zet om het patroon achter de hem voorgelegde misdaden te ontdekken. Tien jaar later, in Murder at the Vicarage, introduceerde ze de heel wat vriendelijkere Miss Marple, een dame op leeftijd die vaak op ‘typisch vrouwelijke’ wijze – bescheiden en redenerend vanuit analogieën met het huis-, tuin- en keukenbestaan in haar woonplaats St Mary Mead – de raadselachtigste moordzaken oplost.

Agatha Christie

Agatha Christie

‘Een kunstenaar in de misdaad’ noemt een van de moordenaars uit het oeuvre van Agatha Christie zichzelf. ‘Het was mijn ambitie om een moordmysterie te ontwerpen dat niemand kon oplossen. Maar geen kunstenaar, besef ik nu, leeft bij kunst alleen. Er is een natuurlijke hang naar erkenning die niet te weerstaan is.’ Het is een citaat dat niet alleen een kijkje geeft in de geest van iemand die de perfecte misdaad pleegt, maar dat ook raakt aan het wezen van de superspeurder. Immers: hij of zij is de enige die de artistieke crimineel op waarde kan schatten, oftewel zijn (helaas zeer zelden: haar) ideale tegenstander. De reden dat de speurdersroman zowel de wereldliteratuur als het televisiescherm veroverd heeft is niet het meeleven met misdaad en straf maar  de mogelijkheid tot het bijwonen van een schaakpartij tussen twee genieën. May the best man or woman win, en laat dat nu meestal de detective zijn. Alles onder het Holmesiaanse motto ‘Wanneer je het onmogelijke hebt geëlimineerd, moet wat overblijft wel de waarheid zijn – hoe onwaarschijnlijk die ook is.’

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 13 oktober 2012

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s