IKEA

Ter gelegenheid van de 35ste verjaardag van IKEA in Nederland brengt Made in Europe een ode aan een van de iconen van het Scandinavisch design: de BILLY-boekenkast.

***

0096232_PE235776_S5In een memorabel artikel in het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad (5 januari 2007) besprak schrijver Kester Freriks de catalogi van woonwarenhuis IKEA als moderne poëziebundels. Wijzend op allitteratie, assonantie, poëtische herhaling en subtiele ritmiek, betoonde hij zich vooral onder de indruk van het gedicht ‘BILLY’, een ode aan een boekenkast:

‘Man blir smart av böcker.
Kolla bara vad vi har lärt oss.
En bokhylla ska varaen hylla som man har böcker i.’

Of, zoals het gedicht in de vrije vertaling van Freriks luidde: ‘Van boeken word je wijs. Kijk maar wat wij hebben geleerd. In een boekenkast zet je boeken.’

Een BILLY-infographic door de Italiaanse ontwerpster Laura Veronesi (2013)

Een BILLY-infographic door de Italiaanse ontwerpster Laura Veronesi (2013)

Als er één kast is die een hommage verdient, dan is het de BILLY van IKEA. De 33 jaar oude designklassieker, thuishorend in een interieur met KLIPPAN-bank, SULTAN-matras en NISSE-klapstoel, is naar schatting vijftig miljoen keer over de toonbank gegaan – genoeg om de Chinese Muur aan de binnenzijde mee te bedekken. Het verkoopsucces is niet te danken aan de elegantie van de witte plankenkast, maar aan de lage prijs en de eenvoud en de functionaliteit van het ontwerp – drie eigenschappen die de meeste andere meubels van IKEA ook bezitten en die de Zweedse multinational tot een household name van Peking tot Ottawa hebben gemaakt. De BILLY is groot, verstelbaar, gemakkelijk uit te breiden, en zó algemeen verspreid dat hij – net als de Big Mac en de Levi’s jeans – door economen wordt gebruikt om aan de hand van de lokale prijs te bepalen hoe hoog de levensstandaard in een bepaald land is.

Bij de dertigste verjaardag van de BILLY werd ook de ontwerper in het zonnetje gezet: Gillis Lundgren, een autodidact die bij de catalogusafdeling van IKEA was komen werken in het jaar (1953) dat oprichter Ingvar Kamprad zijn eerste meubelwinkel te Älmhult in Zuid-Zweden had geopend. In 1958 ontwierp Lundgren de TORE-ladenkast, die zich kenmerkte door hetzelfde gebruiksgemak als dat van een luxe keukenblok met schuiflades. Daarna volgden diverse andere succesontwerpen, met als apotheose de BILLY in 1979. Alles uitgaande van één, door Lundgren als volgt geformuleerd credo: ‘Ik wil oplossingen voor het dagelijks leven, gebaseerd op behoeftes van mensen. Mijn producten zijn eenvoudig, praktisch en tijdloos. Iedereen moet ze kunnen gebruiken, ongeacht leeftijd en levensstijl.’

IKEA-winkel in Richmond, Virginia (foto Wikimedia Commons)

IKEA-winkel in Richmond, Virginia (foto Wikimedia Commons)

De filosofie van Lundgren is de beste kenschets van het vlak na de Tweede Wereldoorlog zo beroemde Scandinavische ontwerpen (waartoe ook design uit Finland wordt gerekend). Geïnspireerd door het functionalisme van het Duitse Bauhaus en door het gelijkheidsideaal in de politiek kwamen noordse designers met meubelen en gebruiksvoorwerpen die even minimalistisch gevormd als esthetisch verantwoord waren, en nog laag geprijsd ook – al geldt dat laatste niet voor ontwerpen van Bang & Olufsen (elektronica uit Denemarken), Kosta Boda (glas uit Zweden) en Arabia (aardewerk uit Finland). Vooral de Denen en de Zweden werden groot in ontwerpen; de eerste tentoonstelling van Scandinavisch design in het Amsterdamse Stedelijk Museum heette dan ook Zo wonen wij in Zweden (1947). De Noren telden minder mee, maar die hadden eerder al de uitvinding van de kaasschaaf en de paperclip op hun naam gebracht.

De vlinderstoel van Jacobsen

De vlinderstoel van Jacobsen

De beroemdste namen van het noords ontwerpen zijn Alvar Aalto (1898-1976) en Arne Jacobsen (1902-1971). De eerste was een Finse architect die zich ontwikkelde van functionalist tot expressionistisch modernist en daarmee in de hele wereld beroemd werd; hij gaf onder meer vorm aan de nieuwbouw in het stadscentrum van Helsinki (de Finlandiahal, het Elektriciteitsbedrijf) en het operagebouw in Essen. De tweede was een Deense architect-ontwerper die vooral excelleerde in fauteuils en stoelen. Jacobsen maakte de Zwaan, het Ei en de Mier, die allemaal in serie geproduceerd werden. De stapelbare Mier (1952) was de basis voor de Serie 7, beter bekend als de vlinderstoel die niet alleen over ontelbare eetkamers is uitgezwermd, maar ook over duizenden restaurants die zich geen Philippe Starck-interieur kunnen veroorloven. Met het Franse terrasstoeltje en de IKEA-klapstoel behoort de Serie 7 tot de meest verkochte designklassiekers in de beschaafde wereld; daarbuiten is ongetwijfeld de witplastic tuinstoel het populairst.15-12-10-12-21-11-212

Simpele meubels en spectaculaire gebouwen (denk ook aan de stoelen van Hans Wegner en het Sydney Opera House van Jørn Utzon) zijn niet de enige ontwerpen waarin Scandinavië uitblinkt. De hifi van B&O, de serviezen van Royal Copenhagen, het witgoed van Electrolux (‘uit Zwee-den’), de kleren van H&M en Marimekko hebben de wereld veroverd. Maar geen noords merk heeft zoveel invloed op het dagelijks leven als IKEA, of je die nu afmeet naar de inrichting van interieurs of de files bij de blauw-gele filialen langs de snelweg. Wie de hyperbool zoekt, zou IKEA een totalitair systeem kunnen noemen; een welwillende dictatuur die consumenten aan zich bindt met klantenkaarten, hotels, studentenkamers, mobiele-telefooncontracten, 1-euro-ontbijtjes.En met leesvoer natuurlijk. Elke nieuwe catalogus wordt alleen al verspreid over meer dan vijf miljoen huishoudens in Nederland, een twintigste van het totaal wereldwijd. De interieurpoëzie van Ingvar Kamprad uit Elmtaryd/Agunnaryd wordt tegenwoordig in twintig talen uitgebracht, en natuurlijk heeft de BILLY steevast een ereplaats – tussen andere Zweedse designklassiekers als de EXPEDIT open kast en de PAX garderobekast, en in de buurt van nieuwe experimenten als de KASSETT doos met deksel en de RǺSKOG roltafel. ‘Een kast waarmee je kan lezen en schrijven’ luidt de meest recente ode aan BILLY.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 22 september 2012

Advertenties

One thought on “IKEA

  1. mooie tekst, Pieter! overigens hoorde die ‘uit Zwee-den’-jingle geloof ik niet bij Electrolux, maar bij een naaimachine-merk (“… met Tri-Motion…”): niet Husqvarna denk ik, maar het juiste merk kan ik (nu) niet (meer) achterhalen….

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s