Dantes Divina Commedia

Dan Brown is maar een van de vele schrijvers, filmers en beeldend kunstenaars die zich hebben laten inspireren door Dante’s Divina Commedia. En niet alleen doordat het veertienduizend regels tellende epos een spannend reisverhaal is in de traditie van Homeros.

***

1In een van de aangrijpendste hoofdstukken van de kampklassieker Is dit een mens? (1958) vertelt Primo Levi hoe hij in een gestolen uurtje een Franse kameraad in Auschwitz Italiaans probeert te leren. Dat doet hij aan de hand van de ‘zang van Ulysses’ uit de Divina Commedia van Dante, een monoloog van Odysseus in de hel die hij ooit uit zijn hoofd kende maar nu met veel moeite moet reconstrueren en vertalen. Niet dat Levi dit erg vindt: nadat hij de drie beroemdste regels heeft gedeclameerd (‘Bedenk uit welk zaad gij gesproten zijt: / niet om als vee te leven schiep men u, / maar om te reiken naar het hoogste en het beste’) noteert hij: ‘Alsof ik het ook voor het eerst hoorde: als een bazuinstoot, als de stem van God. Een ogenblik vergeet ik wie ik ben en waar ik ben.’ En als de vrienden-voor-een-moment bij de soepketel weer moeten scheiden, schrijft hij: ‘het is absoluut, dringend nodig dat hij naar me luistert […], voor het te laat is, morgen kunnen hij of ik dood zijn, of elkaar nooit meer terugzien, ik moet het hem uitleggen […] iets ontzaglijks dat ikzelf ook nu pas zie, in de ingeving van een ogenblik, het waarom van ons lot misschien, van ons hier zijn, nu… (vert. Frida De Matteis-Vogels).

De Commedia is voor Levi van vitaal belang, een lifeline naar de beschaafde, normale wereld waaruit hij verstoten is. Tegelijkertijd ziet hij in Dante’s verslag van zijn tocht door de Hel een parallel met zijn eigen ervaringen in Auschwitz – van het onderdoorgaan van de poort met ‘ARBEIT MACHT FREI’ en de confrontatie met een Duitse ‘Charon’ bij de selectie, tot de bevrijding van het concentratiekamp door de Sovjets, waarmee voor de ex-Häftling een terugreis naar Italië begon die je met de beklimming van de Louteringsberg uit de Commedia kunt vergelijken.

dbinfernoHet tekent de grootsheid en de breedheid van Dante Alighieri (1265-1321) dat hij zowel Primo Levi als Dan ‘Inferno’ Brown kan inspireren. Zijn ‘Komedie’ – het ‘Goddelijke’ werd er pas later aan toegevoegd door zijn discipel Boccaccio – geldt niet alleen als het hoogtepunt van de Renaissance, maar ook als een van de meest nagevolgde en geparodieerde werken uit de wereldliteratuur. Zonder Dante geen Poesjkin of Mandelstam, geen T.S. Eliot of Ezra Pound (wiens belangrijkste werk, de Cantos, is genoemd naar de honderd delen waaruit de Commedia bestaat). Zonder ‘Inferno’, het eerste van de drie delen van Dante’s veertienduizend regels tellende epos, zouden we moderne variaties als Under the Volcano van Malcolm Lowry en The Sandman van Neil Gaiman moeten missen; en ook een film als Se7en, waarin de moordenaar de martelingen uit Dante’s Hel navolgt. Honoré de Balzac liet zich door de Divina Commedia inspireren tot zijn romancyclus La Comédie Humaine, terwijl Auguste Rodin in zijn beroemdste sculptuur, De poorten van de hel, tal van scènes uit ‘Inferno’ verenigde. De kus is de verbeelding van het verhaal van de geliefden Paolo en Francesca, die zich het hoofd op hol lieten brengen door romantische boeken; De denker (die oorspronkelijk De dichter was gedoopt) is een portret van Dante zelf.

Rodins 'Poorten van de Hel', met bovenin Dante als de Dichter/Denker

Rodins ‘Poorten van de Hel’, met bovenin Dante als de Dichter/Denker

De Commedia begint met een midlifecrisis van de dichter – ‘Nel mezzo del cammin di nostra vita’ – en een droom waarin hij zijn grote voorbeeld Vergilius ontmoet. Samen met hem daalt hij op Goede Vrijdag van het jaar 1300 af langs de negen ringen van de Hel, ontmoet hij mythologische en historische helden en stuit hij op de gruwelijkste folteringen, zoals mannen die in bevroren toestand aan elkaars hoofd knagen en zondaars die met vorken worden ondergeduwd in de gloeiende pek. Daarna bestijgt hij de zeven terrassen van de Louteringsberg (‘Purgatorio’, de plaats waar de Hoofdzonden geboet worden), om op Paaszondag uit te komen in het Paradijs (‘Paradiso’). Vergilius, een heiden immers, is dan al afgehaakt; Dante’s nieuwe gids is Beatrice, zijn jonggestorven jeugdliefde die hem door de zeven hemelse sferen, via discussies met de grootste theologen uit de kerkhistorie, naar het goddelijke licht loodst.

Dante, geschilderd door Bronzino

Dante, geschilderd door Bronzino

De Divina Commedia is een allegorie, het verhaal van de ziel die nader tot God komt. Maar behalve een diepreligieus en filosofisch werk – ‘Aquino’s Summa Theologica in versvorm’ is het wel genoemd – is het ook een kennismaking met de klassieke oudheid, een overzicht van de middeleeuwse wetenschap, een afrekening van een pausgezinde Florentijn met zijn politieke vijanden, en natuurlijk een briljant gedicht geschreven in terza rima, drieregelig rijm volgens een schema aba, bcb, cdc, etc. Een epos dat voor het eerst in de geschiedenis niet was geschreven in het Latijn, maar in de volkstaal – in dit geval het Toscaanse dialect, dat dankzij Dante’s pionierswerk uit zou groeien tot het ABN van het zich ontwikkelende Italië. Voeg daarbij het feit dat het ook een spannend reisverhaal is in de traditie van Homeros en Vergilius, en je snapt waarom Dan Brown geen beter uitgangspunt had kunnen kiezen voor een roman die het succes van The Da Vinci Code en The Lost Symbol moet evenaren. Al heeft hij waarschijnlijk niet de portee van Dante’s tweede canto van ‘Purgatorio’ tot zich door laten dringen:

De kaart van Dante's Hel, geschilderd door Botticelli

De kaart van Dante’s Hel, geschilderd door Botticelli

U die zich door mijn verzen laat bekoren
En in uw nietige en lichte boot
Mijn zingend schip volgt om ze aan te horen,

Keer naar uw land, want het gevaar is groot
Op deze u nog onbekende baren:
U raakt er, als u mij verliest, in nood.

(vert. Ike Cialona en Peter Verstegen)

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s