Art nouveau (Jugendstil)

misschien wel de meest Europese van alle kunststijlen: de Art Nouveau, Jugendstil, Stile Liberty, Mloda Polska, Glasgow Style, of in goed Nederlands: slaoliestijl.

***

Hotel Céramic

Hotel Céramic (Jules Lavirotte, 1904), foto dalbera

Geen stroming uit de kunstgeschiedenis heeft zoveel namen als de Art Nouveau, die aan het eind van de negentiende eeuw in Frankrijk en Groot-Brittannië opkwam. Aanvankelijk werd de collectieve voorliefde voor bloemmotieven en gebogen lijnen simpelweg aangeduid als Style Moderne of Modern Style; maar met de verspreiding van ervan over Europa schoten de benamingen als akkerwinde uit de grond. In Duitsland koos men voor Jugendstil, naar het grafische tijdschrift Jugend uit München dat de stijl enthousiast propageerde. In Italië had men het over Stile Liberty, naar het Londense warenhuis dat de nieuwe toegepaste kunst internationaal populair maakte. En in Oostenrijk-Hongarije heette de Jugendstil ‘Secession’ omdat een aantal nieuwe-kunstenaars – onder wie de schilder Gustav Klimt – zich in 1897 had afgescheiden van het traditionalistische Wiener Künstlerhaus.

slaolie-TooropMisschien is de Art Nouveau wel de meest Europese van alle kunststijlen. Er is een Arte Nova in Portugal en een Mloda Polska in Polen, een Glasgow Style in Schotland en een slaoliestijl (zo genoemd naar een reclame-affiche dat Jan Toorop voor Calvé-Delft maakte) in Nederland. Het gaafst bewaarde erfgoed bevindt zich in het Letse Riga, waar rond 1900 veertig procent van het stadscentrum in ‘Romantische Art Nouveau’-stijl werd gebouwd, en in het Roemeense Oradea, dat pronkt met een hele voetgangerszone vol Jugendstilarchitectuur. Maar wie dichter bij huis wil blijven kan naar de 1900-gevels van Den Haag of de weelderige huizen van Victor Horta in Brussel, naar de bloemrijke metrostations van Hector Guimard in Parijs, of naar een willekeurig design-museum waarin altijd wel Jugendstilmeubels, -schilderijen, -glaswerk of -juwelen liggen uitgestald. De Art Nouveau was een totaalkunst en streefde naar Gesamtkunstwerke, dus er is in alle genres voor elk wat wils.

329466528959408335_S46Ms6tl_cIn den beginne was er grafiek. Wie zoekt naar het Genesis van de Modern Style komt uit bij het omslag van het architectuurboek Wren’s City Churches (1883), een door Arthur Mackmurdo getekend patroon van zwartwitte bloemen dat doet denken aan de golvende vrouwenhaardossen op de Koning-Arthurschilderijen van zijn ‘pre-rafaëlitische’ tijdgenoten. Maar de doorbraak van de organische vormen kwam met het theateraffiche dat de legendarische actrice Sarah Bernhardt in 1894 liet ontwerpen door de in Parijs werkende Tsjech Adolf Mucha. De langgerekte poster voor het toneelstuk Gismonda – Bernhardt in een kleed en tegen een achtergrond met bloemmotieven – werd een icoon van een nieuwe stijl die overigens al was voorbereid door de voluptueuze affiches van Henri de Toulouse-Lautrec. Heel even heette de Art Nouveau zelfs de Style Mucha.

De kunstenaars van de Art Nouveau zetten zich af tegen de neostijlen van de negentiende eeuw, en vooral tegen het classicisme. In Engeland werden ze aanvankelijk beïnvloed door de even weelderige als angstaanjagende vrouwenfiguren van de tekenaars van het symbolisme én door de idealen van de Arts & Crafts-beweging: ‘terug naar het eerlijke handwerk’, ‘eenheid door alle kunstvormen heen’. In Frankrijk (en ook in Glasgow, waar de  nieuwe kunst zich vooral manifesteerde in de binnenhuisarchitectuur) was de Japanse kunst en vormgeving een belangrijke inspiratiebron. De gebogen lijnen, het vlakke perspectief en de natuurmotieven van de Japanse houtsneden en meubelontwerpen zag je bij zowel bij schilders en tekenaars als architecten en vormgevers terug. Net als invloeden uit Arabische kalligrafie en Keltische manuscripten. In de laatste jaren van de negentiende eeuw leek iedere vooruitstrevende kunstenaar gebruik te maken van de grillig gebogen lijn, ook wel bekend als het zweepslagmotief.

Zoals alle grote stijlen was de Art Nouveau een Europese mengcultuur. Typerend genoeg was de vroegste verbreider – en de naamgever – van de nieuwe kunst het Maison de l’Art Nouveau in Parijs, een galerie van een Duitse immigrant. Maar vanaf de Exposition Universelle van 1900 in Parijs, waar de Art Nouveau aan de wereld getoond werd, veroverde vooral de architectuur in een hoog tempo heel Europa. En omdat er robuust gebouwd werd, met mooie materialen, staan vele hoogtepunten nog steeds fier overeind: de verbluffend gevarieerde woonhuizen van de Cogels-Osylei in Antwerpen-Berchem; het Secessionsgebouw in Wenen, met zijn koepel van gouden bloembladeren; Eliel Saarinens strenge Centraal Station van Helsinki, met zijn gestileerde mensenfiguren die uit de gevel oprijzen; de met spectaculaire sculpturen versierde gebouwen van de Rus Michail Eisenstein in Riga; het Gümüssu Palas in Istanbul, en natuurlijk de modernistische woonhuizen en de Sagrada Familia in Barcelona – hoewel de architect-ontwerper Antoni Gaudí zo’n eigen invulling aan de Art Nouveau gaf dat hij buiten een normale opsomming zou moeten vallen.tiffany-lighting Niemand heeft een hekel aan Jugendstil, en dat is waarschijnlijk ook de reden dat ze zich in het begin van de twintigste eeuw over de hele wereld kon verspreiden – tenminste, totdat de machine-esthetiek en het form follows function van het modernisme de overhand kregen. In Melbourne, Montevideo en Buenos Aires werd de Art Nouveau geïntroduceerd door Spaanse en Italiaanse immigranten; in Chicago en New York door de architect Louis Sullivan en de glaskunstenaar Louis Comfort Tiffany. De vazen en faceted lamps van Tiffany, zoon van de naamgever van de beroemde juwelierswinkel aan Fifth Avenue, waren op hun beurt weer van grote invloed op de Amerikaanse Art Deco van de jaren twintig. Maar dat is een andere, veel minder organische stijl; en een ander, veel minder Europees verhaal.

Dit artikel verscheen eerder in NRC Handelsblad, op 10 december 2011

Advertenties

One thought on “Art nouveau (Jugendstil)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s