Het museum

Eerst Museumweekend, daarna de gift van een miljard aan The Met, toen de staking wegens zakkenrollers in het Louvre en nu de opening van het Rijks. Het was de week van het museum – een van Europa’s populairste culturele exportproducten.

***

De dodoresten in het museum in Oxford

Dodoreconstructies in Oxford (foto Magnus Manske)

Dead as a dodo’ zeggen de Engelsen om aan te geven dat iets morsdood of hopeloos uit de mode is. Het zou me niets verbazen als de uitdrukking pas écht populair is geworden na 1755, toen de dodo al een halve eeuw was uitgestorven en een beroemd opgezet exemplaar in Oxford vernietigd moest worden omdat het door motten was aangevroten. Slechts het hoofd en een klauw konden worden gered; samen met een bovenkaak en twee beenderen in Praag vormden ze de oudste overblijfselen van de Mauritiaanse walgvogel totdat in de tweede helft van de negentiende eeuw de jacht op fossiele resten vrucht begon af te werpen.

De Oxfordse dodo, wier resten nu in het museum van de universiteit worden tentoongesteld, was ooit het pronkstuk van een verzameling die beschouwd wordt als een van de eerste ‘moderne’ musea ter wereld: de collectie van John Tradescant uit Londen die voor publiek openging in de eerste helft van de zeventiende eeuw en na aankoop door een wetenschapper uit Oxford vanaf 1677 te zien was in het speciaal daartoe ingerichte Ashmolean Museum. De Praagse dodo daarentegen is afkomstig uit de Kunst- und Wunderkammer van de Heilige Roomse Keizer Rudolf II, een privécollectie die alle kenmerken van een museum had, maar niet voor het brede publiek toegankelijk was.

Typisch 18de-eeuwse Wunderkammer

Typisch 18de-eeuwse Wunderkammer

Juist dat laatste is de essentie van het museum als culturele verworvenheid én Europees exportproduct. Vorstelijke en adellijke verzamelingen van kunst en naturalia zijn zo oud als de weg naar Rome; in Mesopotamië is de inventaris gevonden van een 2500 jaar oud privémuseum van een koningsdochter. Maar pas in de Renaissance werden er gespecialiseerde collecties in speciale gebouwen gehuisvest die in principe door iedereen konden worden bezocht. Paus Sixtus IV schonk in 1471 een aantal klassieke beeldhouwwerken aan de senaat en het volk van Rome en werd zo de grondlegger van de Capitolijnse Musea. Een van zijn opvolgers, Julius II, stelde zijn kunstvoorwerpen ten toon in wat later het Vaticaans Museum zou worden. En in Florence konden belangstellenden vanaf de zestiende eeuw op verzoek een rondleiding krijgen in de Galleria degli Uffizi, waar tot op de dag van vandaag de mooiste Botticelli’s en Perugino’s te zien zijn.

‘Huis van de Muzen’ is de letterlijke betekenis van het Griekse woord Mouseion, en het is dan ook niet meer dan logisch dat het museum van oudsher gewijd was aan de kunsten en de geschiedenis. Dat gold ook voor de twee belangrijkste musea die in de achttiende eeuw openden, het British Museum in Londen en het Louvre in Parijs. Het eerste was een vereniging van drie vermaarde curiositeitenkabinetten waarin natuurlijke historie het best vertegenwoordigd was; het tweede een gevolg van de wens van de revolutionaire regering om de kunstverzamelingen van de laatste Franse koningen voor publiek open te stellen. Het was Napoleon die in het nationale museum een prachtig instrument zag voor nation building; om de collectie van het Louvre, herdoopt in Musée Napoléon, aan te vullen nam hij van al zijn veldtochten kunstschatten en archeologische vondsten mee.

De Ovale Kamer in Teylers Museum (foto Quistnix)

De ‘Ovale Kamer’ in Teylers Museum(foto Quistnix)

Het museum als concept had zich toen al over de wereld verspreid: naar Amerika, waar anno 1773 in Charleston een bibliotheekmuseum opende over landbouw en plantkunde; naar Brits-Indië, waar elf jaar later in Calcutta een volkskundige collectie werd tentoongesteld; en niet te vergeten naar Nederlands-Indië, waar de Ambonese collectie van de Duits-Nederlandse botanicus Rumphius de basis werd voor het museum van het Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen (est. 1778). Met de geografische verspreiding kwam ook een thematische verspreiding. Musea werden steeds gespecialiseerder; zo evolueerden uit de aloude Wunderkammer onder meer etnologische, natuurhistorische en zoölogische musea (waarbij je dierentuinen als een soort levende musea zou kunnen beschouwen); terwijl de Kunstkammer zich ontwikkelden tot musea voor archeologie, schilderkunst, munten en zegels, sculptuur etcetera. Alleen al Nederland heeft meer dan duizend museale instellingen, waar zulke verschillende dingen als spaarpotten en Overijsselse kachels worden tentoongesteld; het oudste is Teylers in Haarlem, dat in 1778 werd gesticht als centrum voor kunsten en wetenschappen en mag gelden als voorloper van wetenschapsmusea als Naturalis en Nemo.

Guggenheim-museum van Frank Lloyd Wright in New York (foto Jean-Christophe Benoist)

Guggenheim-museum van Frank Lloyd Wright in New York (foto Jean-Christophe Benoist)

Iedere verzameling – van speelklokken tot pierementen zou je bijna zeggen – kan museumwaardig zijn, maar het blijven de (nationale) kunstmusea die bij toeristen aller landen de show stelen. Niet alleen door de inhoud maar ook door de buitenkant, waarvoor idealiter een sterarchitect wordt aangeworven. In Nederland werd het Rijksmuseum (voortgekomen uit de collectie-Huis ten Bosch) gegund aan de roomse bouwmeester Pierre Cuypers en het Van Gogh Museum aan de Stijl-exponent Gerrit Rietveld; enkele van de beroemdste museumgebouwen in de rest van de wereld staan in Parijs (de Louvre-piramide van I.M. Pei), Bilbao (de titanium gril van Frank Gehry), New York (het Guggenheimslakkenhuis van Frank Lloyd Wright) en Rio de Janeiro (de vliegende schotel van Oscar Niemeyer). Gat in de markt lijkt me dan ook een museum waarin alle spectaculaire museumgebouwen in Europa en de rest van de wereld door middel van foto’s en maquettes aan de bezoeker worden gepresenteerd. Een museummoederschip, waarvoor Frank Gehry, Santiago Calatrava, Zaha Hadid en Rem Koolhaas hun hand niet zullen omdraaien.

Advertenties

One thought on “Het museum

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s