Fabergé

Pasen lijkt weer kouder dan Kerstmis. Eigenlijk te koud om eieren te zoeken. Verdiep je daarom in de geschiedenis van de mooiste paaseieren die nooit verstopt werden: de Russische eieren van de goudsmid Fabergé, leverancier van de tsaar (en andere Europese hoogwaardigheidsbekleders).

***

Stel je voor: je bent zes en je krijgt voor het eerst een Kindersurprise. Eerst is er het chocolade-ei dat zich onder het vrolijk gekleurde zilverpapiertje blijkt te bevinden. Heb je dat eenmaal open (of op) dan zie je een cilinder met daarin een klein speelgoedje. Een plastic verrassing in Italiaanse melkchocolade, oftewel: een half eetbare variatie op de Russische matroesjkapoppeter-carl-faberge-henn-egg-2-300512Als een kind met een reusachtig surprise-ei, zo moet de tsarina Maria Fjodorovna zich gevoeld hebben toen ze rond Pasen 1885 door haar man werd verblijd met een fraai bewerkt ei van het juweliershuis Fabergé. Het zeseneenhalve centimeter hoge voorwerp was wit geëmailleerd en liet zich openen langs een gouden biesje over het middel. Binnenin omhulde een ‘dooier’ van goud een gouden kippetje, dat op haar beurt een diamanten kroontje verborg waarin een robijnen hanger zat verstopt – draagbaar, want een ragfijn kettinkje was bijgeleverd.

Het ‘Henne-ei’ was zo’n succes dat tsaar Alexander III zijn vrouw ieder jaar een nieuw paasei van Fabergé schonk. En toen hij in 1894 overleed, werd de traditie voortgezet door zijn zoon Nicolaas II, die niet alleen zijn moeder met Pasen een Fabergé-ei schonk maar ook zijn vrouw. Het een nog kostbaarder dan het ander, en alle met een ander thema. Een reis naar het oosten van de tsarevitsj was in 1891 aanleiding voor een ei met een complete driemaster binnenin; de voltooiing van de Transsiberische spoorweg in 1900 werd geëerd met een ei dat een treintje van een meter bevatte; de honderdste herdenking van de slag bij Borodino (1812) werd opgeluisterd met een ‘Napoleontisch Ei’ dat een waterverfminiatuur van zes panelen bevatte. Alleen in 1904 en 1905 werden geen paaseieren besteld, wegens de desastreuze Russisch-Japanse oorlog, en de plannen voor 1917 (het ‘Karelische Berken-ei’ en het ‘Sterrenbeeld-ei’) werden doorkruist door de Russische Revolutie.

Karl_FabergeDe leverancier van deze kunstvoorwerpen, die op vijftien na exclusief voor de Russische keizerlijke familie werden gemaakt, was Peter Carl Fabergé (1846-1920), telg uit een juweliersgeslacht dat in 1842 zijn eerste winkel had geopend in Sint-Petersburg. Peter Carl kon bogen op een pan-Europese vorming: hij was de zoon van een Fransman en een Deense; hij  ging naar school in Sint-Petersburg, studeerde in Dresden en bekwaamde zich in Parijs, Florence en Frankfurt als edelsmid. Anders dan zijn collega’s was hij van mening dat de waarde van juwelen niet moest liggen in de prijs (lees: het karaat) van de gebruikte edelmetalen en -stenen, maar in het vakmanschap en de aandacht waarmee ze gemaakt waren. Zijn doorbraak kwam met een gouden medaille op de Pan-Russische tentoonstelling van 1882, en nadat hij drie jaar later tot Goudsmid van de Kroon was benoemd, groeide het Huis van Fabergé uit tot een bedrijf met vijfhonderd werknemers, alsmede filialen in Moskou, Odessa, Kiev en Londen.

Tsarevitsj-ei, 1912 (foto Franco aq)

Tsarevitsj-ei, 1912 (foto Franco aq)

De paaseieren (vijftig voor de tsaar, vijftien voor superrijken als Rothschild en Nobel) waren niet meer dan de kerntaak van de multinational. Tussen 1882 en 1918 maakte Fabergé – of liever zijn staf van handwerkslieden – 150.000 verschillende kunstvoorwerpen: relatiegeschenken voor de tsaar, gouden sieraden voor het Zweedse hof, versierde uurwerken, vorken, lepels, messen, handgranaten en kogelhulzen. Tot dit laatste werd het Huis van Fabergé gedwongen na de Revolutie van 1917 en de daarop volgende executie van zijn voornaamste broodheer Nicolaas II. Peter Carl was toen al naar Wiesbaden gevlucht en vandaar naar Lausanne, waar hij in 1920 stierf. Zijn juwelierswerk werd vanaf 1924 overgenomen door zijn zonen  (Fabergé & Cie in Parijs), en later veel succesrijker door zijn kleinzoon en achterkleindochter (The St. Petersburg Collection in Chicago). Theo en Sarah Fabergé maakten onder meer een White House Egg voor President Bush senior en een Olympic Games Egg voor de honderdste verjaardag van de Olympische Spelen (1996).

Het 'Herinnering aan Azov'-ei, 1891 (foto Stan Shebs)

Het ‘Herinnering aan Azov’-ei, 1891 (foto Stan Shebs)

De oorspronkelijke Fabergé-eieren van de tsaren waren toen al verspreid over (privé)collecties in de hele wereld. Lenin had ze na de plundering van de keizerlijke paleizen laten overbrengen naar het Kremlin-arsenaal, waarna er tussen 1927 en 1933 nogal wat door Stalin werden verkocht naar het buitenland om deviezen binnen te halen. Zestien eieren zijn tegenwoordig in handen van particulieren, vijf zijn in het bezit van Koningin Elizabeth. Acht, waaronder het ‘Empire-nefriet-ei’ (gemaakt van jade in Empirestijl) en het ‘Nécessaire-ei’ (met minatuurtoiletartikelen) zijn spoorloos verdwenen. Over ieder ei valt waarschijnlijk een avonturenroman te schrijven

Postzegel met het 'Standart-jacht' Fabergé-ei, 1909

Postzegel met het ‘Standart-jacht’ Fabergé-ei, 1909

Met een marktwaarde van miljoenen – een Fabergé-collectie met negen keizerlijke eieren werd in 2004 voor circa honderd miljoen euro ‘terugverkocht’ aan een rijke Rus – gelden de originele Fabergé-eieren als het summum van luxe, even duur als onfunctioneel. Afgeleiden ervan, namelijk kunsteieren van marmer of andere edelsteen, zie je nog wel eens liggen op buffettafels in Aerdenhout of het Gooi, of als rekwisiet in een film als Intouchables; terwijl de namaakstatussymbolen van Swarovski-kristal de kasten van minder gefortuneerden sieren. Wie the real thing wil zien moet naar het Kremlin in Moskou (tien stuks) of naar het Virginia Museum of Fine Arts in Richmond (vijf). Het Fabergé-ei dat een belangrijke rol speelde in de James Bond-film Octopussy (1983) is natuurlijk dubbel fake, maar met zijn miniatuurkoetsje in het binnenste lijkt het verdacht veel op het ‘Kroningsei’ uit 1897. En dát was weer het ei dat figureerde in de vrolijke misdaadfilm Ocean’s Twelve, met George Clooney en Brad Pitt.

Dit stuk werd eerder gepubliceerd in NRC Handelsblad, op 7 april 2012

Advertenties

One thought on “Fabergé

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s