Renaissanceschilderkunst

De allegorie op de lente van Botticelli is maar een van de vele iconische schilderijen uit de Toscaanse Renaissance waarvan de Mona Lisa de bekendste is. Geen schilderij werd vaker geparodieerd dan Leonardo’s glimlachende schone.

800px-The_Birth_of_Venus_(Botticelli)_detail***

De mooiste vrouw uit de Renaissance was Simonetta Vespucci, geboren Cattaneo. Ze leefde van 1453 tot 1476 in Genua en Florence, had lang koperkleurig haar, een mooie forse neus en een perfect symmetrisch gezicht, en werd vereeuwigd door twee van de grootste Florentijnse meesters. Tenminste, daar lijkt het op als je de schilderijen van Piero di Cosimo en Sandro Botticelli bestudeert. Of het écht la bella Simonetta is die (postuum) model heeft gestaan voor de Cleopatra met ontblote borsten en de beroemde dode nimf van Cosimo, en voor de talloze roodharige schoonheden van Botticelli – het is niet met zekerheid te zeggen. Maar si non è vero, è ben’ trovato.

Botticelli, die liet vastleggen dat hij begraven wilde worden aan de voeten van Simonetta in de Allerheiligenkerk in Florence, lijkt zijn idool op zijn twee beroemdste schilderijen zelfs dubbel te hebben afgebeeld: als Venus én een van de Drie Gratiën op Primavera (De allegorie op de lente, 1482), en als Venus én Flora op De geboorte van Venus (1485). Beide temperapanelen gelden als hoogtepunten van de schilderkunst van de Hoge Renaissance, die zich kenmerkt door thema’s uit de klassieke oudheid (iets heel anders dan de bijbelse taferelen uit vroeger tijden) en die tot stand kwam onder de patronage van machtige Italiaanse families, in dit geval de Medici.

ghiberti31307509242725Toen Botticelli zijn eerste Venus-schilderij maakte – een jaar na zijn fresco’s voor de Sixtijnse Kapel in Rome en zijn illustraties bij Dantes Inferno – had de Italiaanse Renaissance al geleid tot hoogtepunt na hoogtepunt. Volgens de romantische traditie werd de nieuwe kunst (en toepasselijk genoeg ook het Quattrocento) ingeluid met de prijsvraag die in 1401 in Florence werd georganiseerd voor het ontwerp van de noordelijke poort van het Sint-Jansbaptisterium. Lorenzo Ghiberti werd de winnaar (ex aequo met Filippo Brunelleschi, die de opdracht niet wilde delen) en besteedde de volgende 27 jaar aan twee bronzen deuren met bijbelse taferelen, uitgevoerd in een stijl die geïnspireerd was door Griekse en Romeinse sculpturen. Zijn levenswerk – want hij werkte nóg eens 23 jaar aan de oostelijke poort van het baptisterium – was niet alleen van grote invloed op een beeldhouwer als Donatello, maar ook op generaties schilders, die Ghiberti’s levendigheid en pionierswerk op het gebied van perspectief bewonderden.

Masaccio_expulsion-1427_cropEen van hen was de jonggestorven Masaccio (1401-1428), die in zijn fresco’s voor de Brancacci-kapel in Florence behalve het lineair perspectief ook andere verworvenheden van de vroege Renaissance, met name die van de frescoschilder Giotto, perfectioneerde: studie van de menselijke anatomie (denk aan zijn felrealistische verbeelding van de naakte Adam en Eva die uit het Paradijs worden verdreven), de werking van het licht en de weergave van stoffen. Een ander was Leonardo da Vinci (1452-1519), de geniale schilder-tekenaar-beeldhouwer-uitvinder-schrijver die alleen in de 23 jaar jongere Michelangelo zijn evenknie als uomo universale zou vinden.

Leonardo is net als Botticelli de schilder van adembenemend mooie vrouwen, die zonder uitzondering ultrarealistisch en in het mooiste licht – met de uit de Nederlanden geïmporteerde olieverftechniek – werden afgebeeld: ‘La Belle Ferronnière’, een vorsend kijkende jonge vrouw met steil haar en een subtiel hoofdbandje; de ‘Dame met de hermelijn’, die haar spiegelbeeld zou kunnen zijn; de ‘Maagd op de rotsen’, die door Leonardo twee keer geschilderd zou worden; ‘Ginevra de’ Benci’, een van de eerste vrouwen die in de ‘vrije natuur’ werden geportretteerd; en natuurlijk Mona Lisa, alias La Gioconda, de vrouw van de Italiaanse edelman Fernando del Giocondo, wier portret geldt als het beroemdste schilderij ter wereld.

De Mona Lisa van het Prado

De Mona Lisa van het Prado

Dat laatste is niet omdat Mona Lisa (1503) wordt gezien als het beste paneel van Leonardo – al toont het tal van geniale details, zoals de perfect over elkaar gelegde handen, de subtiel geschilderde kleren en de prachtige overgangen van licht naar donker die bekend zouden komen te staan als sfumato. Het komt ook niet door de melancholieke glimlach van de geportretteerde, die boeken, films en liedjes zou inspireren. Veel belangrijker is het feit dat het schilderij in 1911 op een geruchtmakende manier uit het Louvre werd gestolen, door een Italiaanse patriot die vond dat het werk thuishoorde in het Uffizi-museum in Florence (waar de mooiste Botticelli’s hangen) en niet in Frankrijk.

dada-mona-lisa_duchampDe diefstal – en meer nog de glorieuze terugkeer in het Louvre twee jaar later – maakte van Mona Lisa een ster, reproducties en parodieën deden de rest. Het schilderij van Leonardo was altijd al populair geweest bij kopiisten – zo hangt er in het Prado een tweelingzusje en in Leonardo’s geboortedorp Vinci een halfnaakte variatie die misschien wel van de meester zelf is – maar in de twintigste eeuw explodeerde het Nachleben. Bekend zijn de snor en het sikje die de dadaïst Marcel Duchamp tekende op een prentbriefkaart van Mona Lisa, een vondst waarop veertig jaar later gevarieerd zou worden door Salvador Dalí toen hij zichzelf afbeeldde als Mona Lisa (1954). Léger, Magritte, Warhol, Botero, Disney en Banksy (Mona Lisa Mujaheddin met raketwerper) zijn maar enkelen van de honderden kunstenaars die het schilderij van Leonardo parodieerden. Wie ‘Mona Lisa’ intikt op Google Afbeeldingen krijgt enkele honderden andere voorbeelden te zien, de een nog uitzinniger dan de andere.

‘Are you warm, are you real, Mona Lisa?’ zong Nat King Cole in 1950; ‘Or just a cold and lonely, lovely work of art?’ Marcel Duchamp wist het antwoord: Mona Lisa is al eeuwenlang hot, en zal dat nog eeuwen blijven. Vandaar dat hij zijn ansichtkaart de Franse afkorting L.H.O.O.Q. meegaf – uit te spreken als ‘Elle a chaud au cul.’

 

Advertenties

One thought on “Renaissanceschilderkunst

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s