Pausin Johanna

De nieuwe paus komt niet uit Europa en is (weer) geen vrouw. Dat laatste wordt volgens de overlevering gecheckt op een speciale stoel met een gat in de zitting; waarna de controleur uitroept: ‘Hij heeft testikels en ze hangen goed’. Een ritueel dat nog dateert uit de negende eeuw, toen de Heilige Stoel voor even werd bezet door een vrouw.

pope_joan_ver2_xlg***

Er was eens… een vrouwelijke paus, die volgens de legende gelyncht werd toen zij tijdens een processie naar de Sint Jan in Rome van een kindje beviel. Een prachtig mikpunt voor kerkhaters door de eeuwen heen. Maar wat zijn de feiten? Zijn er wel feiten? Heeft Pausin Johanna werkelijk geleefd? En zo ja, heeft ze dan sporen nagelaten?

‘Haar identiteit was een geheim. Haar bestaan was een raadsel. Haar leven werd een legende.’ De slagzin waarmee een paar jaar geleden de film Die Päpstin / Pope Joan aan de man werd gebracht was een understatement. Want de historiciteit van de enige vrouwelijke paus wordt al bijna vijfhonderd jaar betwist. Niet alleen door de katholieke kerk, die bij monde van Paus Clemens VIII in 1601 officieel verklaarde dat er nooit een vrouwelijke paus was geweest. Maar ook door onverdachte critici, zoals een zestiende-eeuwse magistraat uit Bordeaux die met behulp van humanistische bronnenkritiek het Johanna-verhaal naar het rijk der fabelen probeerde te verwijzen. En trouwens: als er inderdaad een schandaalpausin als Johanna was geweest, waarom werd ze dan niet genoemd in een van de vele schotschriften van de vijanden van het Pausdom in de negende eeuw?

IMG_2836In zijn opmerkelijk modern overkomende, door Gerrit Komrij vertaalde, roman Pausin Johanna (1866) merkt de Nieuwgriekse schrijver Emmanuel Rhoïdis op dat de wieg van ieder groot mens gehuld ligt ‘in een dichte duisternis, waarin zich alleen de dichters en romanschrijvers wagen, in hun overmoedigheid.’ In het geval van Johanna gaat dat zeker op, ook al omdat de tijd waarin zij geleefd zou hebben met recht een Donkere Middeleeuw genoemd mag worden. De negende eeuw was een periode van onzekerheid en verval. Kleinzonen van Karel de Grote betwistten elkaar de heerschappij over het Westen, Vikingen rukten op naar Parijs, en in Rome werden de pausen almaar corrupter – zowel maatschappelijk als moreel. In 896 bestond een van Petrus’ troonopvolgers het zelfs om zijn dode voorganger te laten berechten wegens plichtsverzaking. Het proces, waarin paus Formosus schuldig werd bevonden (en bestraft met handafhakking), zou de geschiedenis ingaan als de Kadaversynode.

In het licht van al deze wanorde is het niet zo vreemd dat de eerste vermelding van pausin Johanna pas uit de vroege dertiende eeuw dateert. Een Franse dominicaan vertelde in zijn ‘wereldgeschiedenis van Metz’ over een naamloze paus die niet in de lijst van bisschoppen van Rome was opgenomen omdat het een vrouw was die zich als man had verkleed. ‘Op een dag, toen ze haar paard besteeg, beviel ze van een kind. Op grond van de Romeinse wet werd ze onmiddellijk met haar benen vastgebonden aan de staart van een paard, een halve mijl door de straten gesleurd en met stenen bekogeld door het gepeupel; en waar ze stierf, werd ze begraven en op die plaats staat geschreven: Petre Pater Patrum Papisse Prodito Partum [O Petrus, vader der vaderen, verraad de bevalling van de vrouwelijke paus].’

Papessa-001De Franse pater plaatste de gebeurtenissen eigenaardig genoeg in 1099. Pas in 1271 verlegde een Silezische kroniekschrijver het pontificaat van de pauselijke travestiet naar 853-855 (‘twee jaar, zeven maanden en vier dagen’). Nog belangrijker: hij gaf de pausin een naam, Johannes Anglicus (omdat ze van Engelse afkomst was), én een geboortestad, Mainz. Bovendien wees hij een duidelijke locatie aan voor haar spectaculaire (en droevige) bevalling tijdens een processie van de Sint Pieter naar Sint Jan in Lateranen: ‘een weg die ooit de Via Sacra heette, maar die nu bekend staat als de “gemeden straat” tussen het Colosseum en de Sint Clemens.’ Gemeden, omdat volgens de legende geen paus de aanblik van de bezoedelde straat meer kon verdragen. Of – en dat ligt meer voor de hand – omdat de straat te nauw was voor het soort processies dat er in later eeuwen doorheen moest.

Vele geleerden hebben de lege plekken in het verhaal van kapelaan Martin von Troppau ingevuld. Johanna werd een hoogbegaafde (en beeldschone!) studente die noodgedwongen als man in het klooster trad omdat ze anders niets met haar intelligentie kon beginnen. Snel stijgend in de kerkhiërarchie werd ze rond haar dertigste secretaris van de pauselijke Curie, vervolgens kardinaal en, na de dood van de daadkrachtige Leo IV, paus. De precieze plaats waar ze bijna drie jaar later zou zijn bevallen, werd ook vastgelegd: de kruising van de tegenwoordige Via dei Querceti en de Via dei Santi Quattro Coronati. Heel lang werd daar nog een beeldje vereerd dat in de buurt was opgegraven, een Romeinse afbeelding van wellicht de godin Juno met Hercules, waarin je net zo goed een madonna met kind of een pausin met illegaal nageslacht kon zien. En dan was er nog die mysterieuze steen met inscriptie die in de voormalige Heilige Straat was aangetroffen – een inscriptie (P. Pater Patrum P.P.P.) die steeds weer anders werd geïnterpreteerd, bij voorbeeld als Papa pater patrum peperit papissa papellum, ‘Als Paus en Vader der Vaderen beviel de pausin van een pausje.’

pope-joan-bnf-fr-598-1403Niets daarvan is in modern Rome nog terug te vinden. Toch is er nog één stukje folklore rondom Pausin Johanna dat waard is om onder de loept te nemen: het fenomeen van de sedia stercoraria, de pauselijke ‘kakstoel’ die volgens de legenden tot in de zeventiende eeuw werd gebruikt om de sekse van de beoogde Heilige Vader te testen. Wanneer een paus was verkozen, diende hij plaats te nemen op een marmeren of houten stoel met een gat erin. Een jonge kardinaal voelde dan onder de stoelzitting of de nieuwe pontifex inderdaad ballen had en riep hardop door Sint Jan van Lateranen: ‘Onze kandidaat is een man (Mas nobis nominus est)’, of – nog mooier – ‘Hij heeft testikels, en ze hangen goed (Habet testiculos et bene pendentes).’ Het gebruik werd meerdere malen gerapporteerd, bijvoorbeeld in 1644 door de Zweedse reiziger Laurens Banck (die Innocentius X aan het ritueel onderworpen zag worden) en twee eeuwen eerder door de kroniekschrijver Adam van Usk, die vanuit Wales een reis naar Rome maakte en vertelt hoe hij daar getuige was van het stoelexamen van Innocentius VII.

Adam van Usk legt ook de connectie met de vrouwelijke paus die ooit op de Stoel van Petrus had gezeten en die bij hem opvallend genoeg de naam Agnes krijgt. Het eigenaardige ballenpakritueel zou namelijk zijn ingevoerd na de traumatische gebeurtenissen van viereneenhalve eeuw eerder. Maar moderne historici zijn ervan overtuigd dat het gebruik al ouder was; de kakstoel zou zijn gebruikt als symbool van de idealen van de Paus (de mensen uit de stront trekken) of om nieuwe pausen ervan te doordringen dat ze slechts mensen waren. Geen reden om het ritueel dan af te schaffen, zou je zeggen. Er zijn dan ook mensen die fluisteren dat de pausen tegenwoordig vóór hun vertoning aan het volk op het Sint-Pietersplein nog steeds op een sedia stercoraria plaats moeten nemen.

Over de huidige verblijfplaats van de historische kakstoelen bestaat onduidelijkheid. Er zou er een in het Vaticaans Museum staan, en een in het Louvre – maar daar zul je ze niet tegenkomen. Veelbelovender is het verhaal over de ‘Cathedra Petri’, die in de Sint Pieter te vinden zou zijn: een eikenhouten preekstoel van Petrus die in 875 door koning Karel de Kale aan Johannes VIII (!) cadeau werd gedaan, en die vanaf toen wellicht in het pauselijk wijdingsritueel als sedia stercoraria is gebruikt. Zou de Cathedra daar inderdaad nog staan? Een indirecte herinnering aan het pontificaat van Pausin Johanna in het heilige der heiligen, of misschien beter: het hol van de leeuw?pope-seated

Om dat te achterhalen ben ik in 2010 naar het Museo Storico Artistico in de Sint-Pieter gegaan, een museum dat beter bekend staat als de Schatkamer. Meteen in de eerste vitrine stond de houten troon van Petrus: een vierkant geval met een rugleuning in de vorm van een tempelfront met een romaans zuilengalerijtje. Hij was ingelegd met ivoren sierranden, terwijl op het voorpaneel achttien ivoren plaatjes met gegraveerde figuurtjes te zien waren. Volgens het gidsje van de Schatkamer waren het de Twaalf Werken van Hercules plus zes tekens van de Dierenriem. Weinig christelijk, en zeker te frivool voor een stoel die bij de troonsbestijging van een paus gebruikt wordt. De versieringen bleken dan ook uit later tijd. In de negende eeuw had de stoel van voren ook een open zuilengalerijtje, zodat eventuele testikelvoelers er makkelijk bij konden. Opvallend genoeg zaten er geen gaten in de zitting. Of liever: er was een leren vlechtwerk overheen gespannen, opdat er een kussen op kon liggen.

De gids meldde ook dat deze stoel een kopie uit 1974 was. Het origineel zou zich bevinden in een bronzen bekisting in het monument van Bernini dat in de apsis van de kerk staat. Petrus’ troon zit dus verstopt in de barokke sculptuur van een troon die omkranst wordt door stralen en hooggehouden door vier bronzen kerkgeleerden.  En volgens een andere gids bevat de Sint-Pieter nóg een verwijzing naar leven en lot van Pausin Johanna te bevatten; nota bene verwerkt in een ander kunstwerk van Bernini, de baldakijn rondom het altaar in het midden van de kerk. Op de versierde friezen, hoog tussen de zuilen, zijn babyhoofdjes te zien. Volgens sommigen zijn de gouden putti met zwarte gezichten een knipoog van Bernini naar de bewogen geschiedenis van het pausdom; ze symboliseren het kind dat Johanna’s ondergang zou worden. Anderen zien in de sculpturen direct commentaar op een onecht kind van een van de Barberini’s, de familie waartoe Bernini’s opdrachtgever Urbanus VIII behoorde. Misschien zelfs wel een kind dat Bernini zelf verwekt had bij Urbanus’ achternichtje Anna Colonna, met wie hij niet had mogen trouwen.

2-papessaHet zijn gewoon engeltjes, natuurlijk. Versiering. Maar bij een kunstwerk hoort nu eenmaal een verhaal, en als er door de geschiedenis niet één onwrikbaar verhaal is overgeleverd, dan ligt de weg open naar de meest fantastische versies. In dat opzicht biedt Bernini’s baldakijn een mooie parallel met Pausin Johanna. Het verhaal van de hogepriesteres speelde zich af in de Donkere Middeleeuwen, toen vrouwen nog niet categorisch van kerkelijke ambten waren uitgesloten, en werd vanaf 1200 telkens op nieuwe, spectaculaire manieren verteld. Na de kroniekschrijvers maakten zich de romanciers meester van de stof: Boccaccio nam ‘Giovanna’ eind veertiende eeuw op in zijn bundeling van 106 beroemde-vrouwenbiografieën, en de Thüringse klerk Dietrich Schernberg schreef in 1480 Ein schoen Spiel von Frau Jutten, waarin de pausin als een soort Mariken van Nimwegen fungeert als werktuig van de Duivel, totdat ze op voorspraak van Maria wordt verlost.

De Jutte (Johanna) van Schernberg was zeer invloedrijk in de cultuurgeschiedenis; ze werd een faustiaanse held, die in toneelstukken en gedichten discussies aanging over goed en kwaad en bereid bleek om tot het uiterste te gaan om haar ambities te verwezenlijken. Vandaar was het maar een kleine stap naar de feministische Pope Joan van de romancière Donna Woolfolk Cross en Päpstin Johanna uit de biopic van regisseuse Sönke Wortmann. Een kaart in het tarotspel had ‘La Papesse’ al veel langer; spelers konden sinds de vijftiende eeuw troeven met de afbeelding van een vrouw op leeftijd met pauselijke attributen en een dikke buik. De kaart wordt zelfs genoemd in The Da Vinci Code van Dan Brown. Johanna is nooit weggeweest, en blijft tot de verbeelding spreken van schrijvers, kunstenaars en entertainers.

Het wachten is op de musical.

Het bovenstaande stuk is een verkorte bewerking van het hoofdstuk ‘Pausin Johanna’ uit mijn boek ‘Macbeth heeft echt geleefd –  Een reis door Europa in de voetsporen van 16 literaire helden’ (uitgeverij Nieuw Amsterdam, 2011)

Advertenties

2 thoughts on “Pausin Johanna

  1. Sterk om zo dicht op de gebeurtenis in de Sixtijnse kapel te zitten. Zinnenprikkelend ook vooral door contrast met blije menigte op het Sint Pietersplein.
    Hartelijk dank dus..

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s