Surrealisme

De horloges van Dalí en de pijpen van Magritte – ze zijn de wereld overgegaan. Toch is er iets voor te zeggen om juist de film te beschouwen als de invloedrijkste loot aan de stam van het surrealisme. Kijk maar naar de dagelijkse televisie.

Chien Andalou***

Zelf kan ik het niet aanzien. Op het moment dat de man met het scheermes het linkeroog van de vrouw tussen zijn duim en wijsvinger openspert, doe ik mijn ogen altijd dicht. Het vervolg is te gruwelijk, zelfs als je beseft dat dit maar een film is, zelfs als je weet dat het opengesneden oog toebehoort aan een dood kalf. De scène is 85 jaar oud, maar nog steeds even schokkend als toen ze voor het eerst op het witte doek verscheen – in het surrealistische meesterwerk Un chien Andalou van het duo Luis Buñuel en Salvador Dalí.

Dalí als priester in Un chien andalou

Salvador Dalí (r) als priester in ‘Un chien Andalou’

En dan te bedenken dat het maar een van de vele bizarre scènes is uit de perverse verbeelding van Buñuel en Dalí. Ten minste zo ontregelend is een hand waarin wriemelende mieren verschijnen, een vrouw die wordt overreden door een auto terwijl een man met duivels genoegen toekijkt, een dreigende verkrachting in een appartement, en twee binnengesleepte concertvleugels met rottende ezelhoofden, gevolgd door twee ingesnoerde Spaanse priesters. Geen touw aan vast te knopen, maar daar gaat het ook niet om. Un chien Andalou biedt eenzelfde soort combinatie van verrassingen en nonsequiturs die een halve eeuw later de gemiddelde muziekvideo zou regeren. ‘Waarom zit die SS’er daar toch in die wieg te huilen?’ zongen Van Kooten en De Bie in hun clip-parodie ‘The Video Song’ (1982).

Met een hond had Un chien Andalou al helemaal niets te maken. Zo’n Andalusisch mormel kwam wel voor in de volgende Buñuel-Dalí-productie, L’age d’or (1930), waar het een trap krijgt van een man die even later een weerloze blinde molesteert. Ook een film die grossiert in absurde wendingen en gewaagde scènes, maar tegelijkertijd een die een verhaal vertelt: over een man en een vrouw die in hun liefde worden gedwarsboomd door de burgermanswaarden van de kerk, de maatschappij en de oudere generatie. Want hier was het de surrealisten om te doen: épater la bourgeoisie, zoals hun voorgangers van dada dat hadden gedaan. Per slot van rekening had noch het rationeel denken noch de moraal van de brave burgers de slachtingen van de Grote Oorlog kunnen verhinderen.

Revolution SurrealisteHet was de freudiaanse psychoanalyticus André Breton, een overlever van die oorlog, die als dadaïst in het tijdschrift Littérature begon te experimenteren met verkenningen van het onderbewustzijn zoals écriture automatique, vrije associatie en droomduiding. Samen met een van zijn mederedacteuren publiceerde hij in 1920 Les champs magnétiques, de eerste ‘automatisch’ geschreven roman; vier jaar later verwerkte hij zijn streven om mensen te bevrijden van onwaarachtig rationalisme en verstikkende gewoonten in het eerste Surrealistische Manifest, dat het startsein was voor het tijdschrift La Révolution Surréaliste (1924-1929).

De nieuwe beweging had toen al praktisch het hele artistieke (café)leven in Parijs veroverd. Dichters als Louis Aragon en Jacques Prévert discussieerden met kunstenaars als Giorgio de Chirico en Max Ernst, de Spaanse schilders Dalí en Buñuel smeedden plannen voor het maken van films aan één tafel met een fotograaf als Man Ray – zoals iedereen weet die de ‘I see a rhinoceros’-scène in Woody Allens Midnight in Paris (2011) heeft gezien. Tegelijkertijd vormde zich in Brussel een concurrerende groep surrealisten van wie de schilder René Magritte de bekendste vertegenwoordiger zou worden.

In de jaren twintig en dertig had je surrealistische muziek (die door dromen werd gestuurd) en surrealistisch theater, bijvoorbeeld van de Spaanse toneelschrijver Federico García Lorca of de Fransman Antonin Artaud, die met zijn ‘Theater van de Wreedheid’ mystieke, metafysische ervaringen wilde oproepen. Er was surrealistische beeldhouwkunst en surrealistische fotografie, waarin net als door de dadaïsten veel van collages en trucages gebruik werd gemaakt. Maar de meeste aandacht is altijd uitgegaan naar de surrealistische schilderkunst van kopstukken als Dalí, Magritte, Max Ernst en Yves Tanguy. Hun experimenten met nachtmerrie-achtige beelden en het naast elkaar plaatsen van contrasterende objecten (denk aan Dalí’s gesmolten horloges in een droomlandschap en Magrittes pijp met de tekst Ceci n’est pas une pipe) sloten perfect aan op het gevoel van vervreemding dat zoveel mensen in het Interbellum deelden.

Toch is er iets voor te zeggen om juist de film te beschouwen als de invloedrijkste loot aan de stam van het surrealisme. Zeker, de schilderkunst van Dalí en consorten werd succesrijk geëxporteerd naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, waar modern-klassieke schilders als Francis Bacon en Mark Rothko het surrealistische erfgoed doorgaven. En ja, de filosofie van het surrealisme – ‘de verbeelding aan de macht’ – ging niet verloren en beleefde een voorlopig hoogtepunt ten tijde van het postmodernisme en de tegencultuur van de jaren zestig. Maar met de filmtechnieken en fantasieën van Buñuel en Dalí (die in 1945 werden toegepast in de mainstreamfilm Spellbound van Alfred Hitchcock) worden we vandaag de dag veel vaker geconfronteerd. Kijk maar eens op YouTube of een muziekzender op televisie: van gouwe-ouweclips van The Red Hot Chili Peppers tot de laatste single van David Bowie – allemaal bestaan ze bij de gratie van onbegrijpelijke overgangen en bizarre metamorfoses. En wat is zijn films als Being John Malkovich en The Eternal Sunshine of the Spotless Mind anders dan updates van L’age d’or? Zoals Luis Buñuel al zei: ‘Film is nu eenmaal de onwillekeurige nabootsing van de droom.’

Advertenties

5 thoughts on “Surrealisme

  1. En wat te denken van de latere films van Luis Buñuel? Onlangs weer eens “The Luis Buñuel Collection” aan iemand uitgeleend die wild enthousiast over “Le Charme discret de la bourgeoisie” (1972), “Le Fantôme de la liberté” (1974) etc. terugkeerde. Nog altijd ”de onwillekeurige nabootsing van de droom” in onversneden vorm? We zien geen rhinoceros. Wel een onvergetelijke struisvogelblik in een Parijse dierentuin. Een aantal andere ooit revolutionaire surrealistische zaken zien we anno 2013 meer dan ons lief is tijdens de televisiejournaals. Zoals The Beatles al zongen, tot ergernis van Jean-Luc Godard: “We all want to change the world / But when you talk about destruction / Don’t you know that you can count me out.” De vermaarde ”Revolution in the Head”. Rellen en lukraak voorbijgangers doodschieten levert weinig verrassends meer op.

    En dan de hardnekkige verslagen over het bezoek van Salvador Dali aan Sigmund Freud. Freud zou gezegd hebben: “In klassieke schilderijen zoek ik naar het onbewuste – in een surrealistisch schilderij naar het bewuste.” Van Dali’s “wetenschappelijke” uiteenzetting over paranoia moest Freud niet zo veel hebben. “Ik heb nog nooit zo’n volmaakt voorbeeld van een Spanjaard gezien. Wat een fanaticus!”. Freud wilde de droom aanpassen aan de strenge eisen van de dag, de surrealisten beoogden precies het tegenovergestelde. Heeft een van de surrealisten ooit gezegd.

    Verdient trouwens ook Comte de Lautréamont geen bescheiden vermelding in dit verhaal, de jong gestorven eenling Isidore Lucien Ducasse uit Montevideo, met zijn “Les Chants de Maldoror”? De surrealisten zelf herkenden in Lautréamont – dankzij een toevallig gevonden exemplaar van “Les Chants de Maldoror” in een antiquariaat – op de valreep een voorloper, profeet en “ware initiator van het miraculeus moderne”. De ongekende beeldspraak van Lautréamont maakte dankzij de surealisten alsnog school:

    Beau comme la rencontre fortuite sur une table de dissection d’une machine à coudre et d’un parapluie!

    Lautréamont, een van de betere architecten van de surrealistische metafoor. Heeft velen op zeer concrete wijze de weg gewezen en een enkeling voorgoed het verderf in gestort.

    Voor meer details en actualiteiten zie:

    Maldoror : Le site

    Tout sur Isidore Ducasse et Lautréamont.
    Textes, Documents, Actualités, Bibliographie

    Het is inmiddels diep in de nacht geworden. De onversneden droom roept.

    • Jazeker, Lautréamont verdient op zijn minst een vermelding; ik zal me er voor de boekuitgave van Made in Europe in verdiepen. Dank voor het uitgebreide commentaar en het toch wel schokkende Sartre-citaat.

  2. Kleine correctie bij mijn vorige bijdrage.

    Over het verschil tussen Jean-Luc Godard en Jean Paul Sartre.

    Helaas is het technisch niet mogelijk bij nader inzien een fijne kam door een eigen reactie halen.

    Het nummer “Revolution” (1968) van The Beatles werd van kanttekeningen voorzien door Jean Paul Sartre. Had ik willen en moeten schrijven. Sartres stellingname tegenover begrippen als revolutie en bourgeoisie blijkt voldoende uit onderstaand citaat:

    Pressing the point, Gerassi asks of Sartre, “How do you situate the Red Army Faction in this, the Baader-Meinhof group?” Sartre replies, “From a moral and revolutionary point of view, the group’s rampage and murders of German industrialists are absolutely justified.” Sartre ends, however, without clarifying this “moral and revolutionary point of view,” except to say that “all ethics depend on circumstances.” A year and a half later (June 1972), Sartre suggests what he might earlier have had in mind: “Baader-Meinhof behaved perfectly correctly. They never killed an innocent. They went after the vicious pigs [German industrialists] of their society.” However, he adds, “popular sentiment was against them…The Baader-Meinhof group were bourgeois kids.”

    Is Sartre here qualifying his previous judgment? Were Baader-Meinhof perhaps moral but not revolutionary because they were out of touch with the people they sought to lead? Is Sartre arriving at a different ethical judgment from the one he made a year and a half before? It is impossible to answer such questions on the basis of these brief exchanges. But these comments on violence, terror, and morality are a very important part of this book. On this and similar issues (e.g., maintaining loyalty to a revolution while criticizing it from within), they express a fundamental leitmotif of this political testament created by Sartre with his friend Gerassi: “My approach was always ethical. Whenever I condemned the communists or anyone else for that matter, it was always from a moral point of view.”

  3. Ter afronding van mijn kant over de surrealistische en andere anti-bourgeois revoluties:

    Buñuel heeft prachtige films gemaakt. Tussen 1975 en 1977 voerde hij geestige en op cruciale punten verhelderende gesprekken met twee Mexicaanse filmcritici, in Nederlandse vertaling met nuttige aanvullingen in 2008 uitgegeven onder de titel “Buñuel over Buñuel”

    “La voie lactée” is een van de mooiste films over dogma’s en ketterijen. In dit geval binnen het christendom. Maar met een strekking die universeel is.

    Wat Sartre betreft, Bernard-Henri Lévy besteedde – gepubliceerd in het symbolische jaar 2000 – ruim vijfhonderd pagina’s aan een poging tot een enigszins evenwichtig antwoord op de vraag waarom Sartre in het debat zo’n grote rol kon spelen. “Geweld, een nieuw idee?”, “Lofzang op het terrorisme” en “Keel de bazen als varkens!” vormen slechts drie subhoofdjes binnen het hoofdstuk “EEN ANDERE SARTRE (MOMENTOPNAMEN) dat weer past op het derde van drie luiken: “De waan van het tijdperk”.

    Er is ook een hoofdstuk: “OVER DE PLAATS VAN DE MISVATTING IN HET LEVEN VAN EEN INTELLECTUEEL”.

    Buñuel: “De verbeelding kan zich alle vrijheden veroorloven. Het is iets anders als je dat allemaal ook echt gaat doen. De verbeelding is vrij, de mens niet […] Zonder verbeelding is de werkelijkheid maar de helft van de werkelijkheid […] Ik zou willen dat ik mijn dromen naar believen kon sturen…Dan zou ik nooit meer wakker worden […] Het is soms verfrissend om te schelden op datgene waar je in gelooft […] De overdaad aan informatie is de pest van deze tijd. Vandaag de dag zijn terroristen nog beroemder dan filmsterren.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s