James Bond

James Bond is vijftig. Hoe een typisch Britse gentleman spy Europa, Hollywood en de rest van de wereld veroverde.

Bond Dr No***

Hoe Europees is James Bond? Je kunt het je afvragen, want in de bijna zestig jaar van zijn bestaan is de Britse spion bezit van de hele wereld geworden. Dat komt natuurlijk vooral door de films, die vanaf 1962 (Dr. No) de superpotente en stijlvolle agent 007 op ieders netvlies zetten; plus, ten minste zo belangrijk, de landmarks en luxe-oorden waar hij zijn avonturen beleefde. Fort Knox in Kentucky, de Suikerbroodberg bij Rio, de piramides van Gizeh, de Meteorakloosters in Griekenland, de Khyberpas in Afghanistan – alle continenten zijn in de Bondfilms uitgelicht. Alleen Australië ging de production value totnogtoe te boven.

Over de wijde wereld gesproken: volgens Bond-schepper Ian Fleming was er zelfs nooit een Double-O-Seven geweest zonder Jamaica. De Engelse schrijver (1908-1964) werd verliefd op het klimatologisch bevoorrechte eiland toen hij er tijdens de Tweede Wereldoorlog als marinespion gelegerd was, en kocht er in 1947 een stuk land dat als racebaan had gediend voor de nabijgelegen kustplaats Oracabessa. Op dinsdag 15 januari 1952 begon Fleming in zijn eigengebouwde villa aan Casino Royale, de eerste van 14 avonturenromans met een Britse superspion in de hoofdrol. Drie daarvan, The Man with the Golden Gun, Dr. No en Live and Let Die, speelden zich af in de koloniale nederzettingen, idyllische baaien en mangrovebossen van Jamaica.

Bond For Yor Eyes OnlyFleming modelleerde zijn held naar de joods-Russische Scotland Yard-agent Sidney George Reilly en de Engelandvaarder Peter Tazelaar (bekend uit Soldaat van Oranje); hij vernoemde hem naar de auteur van het ornithologische handboek Birds of the West Indies dat hij als fervent vogelaar op zijn bureau had liggen. “Ik wilde een naam die kort, onromantisch, Angelsaksisch en toch heel erg mannelijk was,” zou Fleming later zeggen. Maar waarschijnlijk kon hij – net als in zijn effectief pulpy romans – een mooie dubbelzinnigheid niet weerstaan: bird betekent in het Engels ook ‘mooie meid’, en zijn James Bond moest een specialist zijn op dat gebied. Honderd miljoen lezers en naar schatting twee miljard filmkijkers zouden in de jaren daarna meegenieten van de vangsten die Double-O-Seven aan zijn volière toevoegde.

Geboren in de Caraïben, vernoemd naar een Amerikaanse ornitholoog, gemodelleerd naar een Rus en een Nederlander – Commander Bond is een kosmopolitisch personage. Tegelijkertijd is hij typisch Brits, zoals mag blijken uit zijn biografie (kostschool in Eton en Fettes, dienst bij de Royal Navy, sinds zijn 25ste bij MI6) en zijn smaak in luxe-artikelen (Bentleys en Aston Martins, pakken van Savile Row, sigaretten van Morland’s op Grosvenor Street).  Het hele idee van de gentleman spy is trouwens een Britse vinding: je komt hem tegen in The Riddle of the Sands (1903), de eerste spionageroman in de wereldliteratuur, maar ook in The Scarlet Pimpernell van Barones Orczy, The Thirty-Nine Steps van John Buchan en Ashenden van William Somerset Maugham. Geen wonder dat bijna alle acteurs die Bond gestalte gaven in de 22 officiële verfilmingen afkomstig waren van de Britse eilanden: een Schot (Sean Connery), twee Engelsen (Roger Moore en Daniel Craig), een Welshman (Timothy Dalton) en een Ier (Pierce Brosnan). De Australiër George Lazenby woonde al vanaf zijn 24ste in Londen.

Bond GoldeneyeIn een archetypische 007-film arriveert Bond, James Bond, in het casino van Monte Carlo of Paris-Plage nadat hij een amoureuze verovering en een achtervolgingsrace over kronkelige bergweggetjes achter de rug heeft. Even daarvoor heeft de kijker hem al binnen tien minuten de wereld zien redden, in een duizelingwekkende actie die zich afspeelt op de top van de Alpen of aan de voet van een Russische stuwdam. En tussen deze spektakelscènes rollen de begintitels voorbij, begeleid door een klassiek aandoende Bond-song van Shirley Bassey of Paul McCartney en een ballet van goudgeverfde naakten en bloedende kogelgaten. Pas daarna begint het eigenlijke verhaal, dat zich afspeelt op exotische locaties en waarin alles een feest der herkenning is: de vodka-martini’s zijn ‘shaken not stirred’, de achtervolgingen (met treinen, vliegtuigen, speedboten, tanks) allesverwoestend, de dialogen zitten vol met schuine opmerkingen, de Russen spreken Engels met een Stolichnaya-accent en de plot is tot in het laatste halfuur onbegrijpelijk. Seks en geweld zijn functioneel; confronterend bloed en bloot blijft buiten beeld – een heel verschil met Flemings romans, die in de jaren zestig werden aangeprezen met ‘Terror and Torture! Romance and Murder!’ en werden beschuldigd van ‘sex, snobbery and sadism’. Waarbij je je afvraagt wat de verkoop het meeste deugd heeft gedaan.

Bond SkyfallWat de wereld aanspreekt in James Bond is niet zozeer zijn koele meedogenloosheid of zijn berekenende inventiviteit, maar zijn gevoel voor stijl. Een stijl die terecht wordt geassocieerd met het oude Europa. Want Bond drinkt Franse champagne (Dom Perignon of Bollinger) en eet Russische kaviaar (beluga). Hij reist met de Orient Express en skiet in Cortina d’Ampezzo. Hij heeft onberispelijke goede manieren – dat onderscheidt hem doorgaans van de proletarische schurken met wie hij vecht – en hij effectueert zijn licence to kill met een Duits pistool, de Walther PPK. Hij is, zoals Marjoleine de Vos ooit uitlegde in het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad, een reiziger-avonturier-egoïst in de traditie van Odysseus; en net als de Griekse held keert hij na gedane zaken altijd weer terug naar zijn Penelope (die in de boeken en de films heel toepasselijk Moneypenny heet). Want hoeveel landen hij ook doorkruist, Commander Bond heeft maar één thuis, en dat is een eiland aan de rand van Europa.

Dit stuk werd eerder gepubliceerd in NRC Handelsblad, op zaterdag 8 oktober 2011

Advertenties

One thought on “James Bond

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s