Haydn

Joseph Haydn schreef baanbrekende symfonieën, strijkkwartetten en pianotrio’s. Maar het beroemdste muziekstuk van de ‘Vader van de harmonie’ is de hymne die hij schreef voor de Oostenrijkse keizer en die later gepromoveerd werd tot het Duitse volkslied.

***

Over de Grote Drie van de klassieke muziekgeschiedenis zijn de kenners het snel eens: Bach, Mozart, Beethoven. Maar wie komt daarna, wie is nummer vier? Schubert, als de man die het Duitse lied tot een internationaal exportartikel maakte? Wagner, als de totaalcomponist die de opera verhief tot een Gesamtkunstwerk? Of toch Tsjaikovski, als de vernieuwer van de balletmuziek en grote inspirator van de filmmuziek in de twintigste eeuw?

HaydnMet het pistool op de borst zouden de meeste muziekliefhebbers waarschijnlijk kiezen voor Joseph Haydn (1732-1809), de Oostenrijks-Hongaarse componist die wordt beschouwd als een pionier van onder meer de symfonie, het strijkkwartet, het pianotrio en de sonatevorm. Haydn was een leermeester van Beethoven en werd bewonderd door zijn jongere tijdgenoot Mozart, die zes strijkkwartetten aan hem opdroeg. Hij componeerde meer dan 450 werken, waaronder 104 symfonieën en 24 opera’s, en werd beroemd door zijn lichte, om niet te zeggen humoristische toets. Hij is de schepper van de Abschieds-Sinfonie (nr. 45, waarin de musici een voor een het podium verlaten), de ‘palindroomsymfonie’ (nr 47, waarin het thema van het menuet zowel van voor naar achter als van achter naar voor wordt gespeeld), de Symfonie nr. 94 ‘met de paukenslag’ (waarin het publiek tijdens het andante hardhandig wordt wakker geschud), en een aantal strijkkwartetten met het soort false endings dat Top 2000-luisteraars kennen uit popliedjes als ‘Make Me Smile’ van Steve Harley en ‘I Can Help’ van Billy Swan.

En dat terwijl het lang heeft geduurd voordat het leven van Haydn ook maar enigszins vrolijk te noemen was. Als zoon van een horige wagenmaker in een klein plaatsje aan de Oostenrijkse oostgrens had hij een dickensiaanse jeugd avant la lettre die hij onder meer doorbracht in het strenge internaat voor koorknapen van de Stephansdom in Wenen. Ternauwernood ontsnapt aan castratie – en van school gestuurd omdat hij de staart van de pruik van een van zijn medeleerlingen had afgeknipt – begon hij op zijn zeventiende aan een onzekere carrière als instrumentalist en muziekleraar. Als componist schoolde hij zichzelf door eindeloos de theorieën en composities van Carl Philipp Emanuel Bach uit zijn hoofd te leren en door hand- en spandiensten te verlenen aan de Italiaanse operacomponist Nicola Porpora. In 1760 sloot hij een gedoemd huwelijk met de zuster van zijn naar het klooster geroepen grote liefde.

Slot Esterháza

Slot Esterháza

Het tij keerde toen Haydn in 1761 de (vice-)Kapellmeister van de prinsen Esterházy werd, eerst bij Paul Anton in Eisenstadt, vijf jaar later bij Nicolaus Josef in slot Esterháza aan de Neusiedlersee. Zijn perfectionisme en zijn compositorische veelzijdigheid (van marionettenopera’s tot kerkmuziek) smeedden het 14-koppige, later 22-koppige orkest tot een van de beste van Europa, en legden de basis voor zijn faam van Hongarije tot Engeland. Na de dood van prins Nicolaus in 1790 maakte Haydn dan ook twee overweldigend succesrijke tournees langs de Londense concertzalen, om daar onder meer de premières van de symfonieën met de bijnamen Military, Drumroll en London te dirigeren. Teruggekeerd naar Wenen als een vermogend man, wijdde hij zich aan wat je muzikaal rentenieren zou kunnen noemen: hij nam de tijd voor zijn composities, om die zoveel mogelijk diepte te geven, en deed meer dan een jaar over zijn twee oratoria op libretti van de Nederlandse Oostenrijker Gottfried van Swieten: Die Schöpfung (1798) en Die Jahreszeiten (1801).De oratoria waren het slotstuk van een muzikale evolutie (en verfijning) die waHaydn-postzegels begonnen bij de barok uit Haydns jeugd en de Sturm und Drang van de jaren zestig en zeventig, culminerend in onder meer de Trauersinfonie nr 44, die eigenlijk niet eens zo droevig klinkt, en de zes ‘zonnestrijkkwartetten’ (Op. 20). Vanaf 1779, toen Haydn niet langer verplicht werd om elke compositie aan Prins Esterházy aan te bieden, begon hij te experimenteren met technieken die kenmerkend zouden worden voor de klassiek-Weense stijl en die door Charles Rosen in zijn standaardwerk The Classical Style (1971) zijn omschreven als een vloeiende frasering waarin ieder motief zonder onderbreking uit het vorige voortkomt , het laten opgaan van de begeleidende elementen in de melodie, en het toepassen van contrapunt waarin ieder instrument zichzelf kan blijven. Weer een decennium later ging de ‘Vader van de harmonie’ steeds meer volksmuziek in zijn composities verwerken – niet alleen de zigeunerritmes die hij kende van het Oostenrijkse platteland maar ook Kroatische melodieën en Keltische en Franse liederen.

Een Kroatisch deuntje en het Engelse volkslied ‘God Save The King’ waren de inspiratiebronnen voor Haydns populairste en bekendste lied: ‘Gott erhalte Franz den Kaiser’. De hymne aan de Oostenrijkse vorst werd geschreven in 1797, toen Wenen bedreigd werd door de legers van Napoleon en het keizerrijk wel een patriottisch steuntje in de rug kon gebruiken. De oorspronkelijke tekst was van de dichter Lorenz Haschka, maar het was de melodie die eeuwig zou blijken. Haydn gebruikte haar zelf in zijn subtiele Kaiserquartett (op. 76, nr 3) en maakte daar in 1799 een pianobewerking van. Waarna het thema terugkeerde in variaties van Czerny en Paganini, opera’s van Rossini en Donizetti, en symfonieën van Smetana en Tsjaikovski. Het beroemdste hergebruik was als de muziek van het Duitse volkslied, waarvan de tekst in 1841 door Hoffmann von Fallersleben was geschreven. Tot 1945 werd de eerste strofe van Hoffmanns gedicht gezongen (met de beladen beginzin ‘Deutschland, Deutschland, über alles’), daarna de derde (‘Einigkeit und Recht und Freiheit’); maar de muziek is steevast de Kaiserhymne van Papa Haydn.

Handschrift van Haydns 'Kaiserhymne' (1797)

Handschrift van Haydns ‘Kaiserhymne’ (1797)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s