De Europese literatuur in 10 boeken

Welke tien literaire werken zou u graag terug zien in een Europese Canon? Het werd mij een paar jaar geleden gevraagd door het tijdschrift Boekman. Dat Homeros niet kon ontbreken, stond meteen vast. Maar wat koos ik verder?

Wie één boek moet selecteren voor een canonlijstje heeft het makkelijk: hij/zij hoeft alleen maar te kiezen tussen het oorlogsepos over de wrok van de halfgod Achilles of het reisverhaal van de held Odysseus. Het wordt pas moeilijk als je een Europese literaire canon van meer dan één boek moet opstellen. Het werd mij een paar jaar geleden gevraagd door de redactie van Boekman; waarbij de moeilijkheidsgraad iets verlaagd werd doordat een andere expert zich ontfermde over de toneelschrijvers; hij koos Euripides, Shakespeare en Ibsen, maar helaas niet Goethes Faust en Tsjechovs Kersentuin.

Don Quichot en Sancho Panza door Gustave Doré (1863)

Don Quichot en Sancho Panza door Gustave Doré (1863)

Mijn lijstje zag er als volgt uit:

Homeros: Odysseia (Odyssee, 8ste eeuw v. Chr.)
Dante Alighieri: La Divina Commedia (De Goddelijke Komedie, 1321)
Miguel Cervantes: El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha (Don Quichot, 1605/15)
Emily Brontë: Wuthering Heights (1847)
Lev Nikolajevitsj Tolstoj: Anna Karenina (1877)
Franz Kafka: Erzählungen (Verhalen, 1913-24)
James Joyce: Ulysses (1922)
Primo Levi: Se questo è un uomo (Is dit een mens, 1947)
René Goscinny: Astérix légionnaire (Asterix en het 1ste Legioen, 1966)
Willem Frederik Hermans: Nooit meer slapen (1966)Anna Karenina

Mijn uitleg:
Aan tal van nationale literaturen moet je voorbijgaan, dat kan niet anders in het Europa van de veertig landen en de dertig talen. Gelukkig is het Latijnse erfgoed in goede handen bij de 13de-eeuwse Florentijn Dante, die zich in zijn allegorische Divina Commedia door de Romeinse dichter Vergilius via de Hel en de Louteringsberg naar het Paradijs laat leiden – een ultiem verhalend gedicht over een midlifecrisis dat schrijvers aller landen heeft geïnspireerd, van Petrarca tot Marcel Möring. Daarnaast spelen de Romeinen een belangrijke rol in Astérix légionnaire van René Goscinny (tekst) en Albert Uderzo (tekeningen), een in alle uithoeken van Europa geliefd stripverhaal dat niet alleen grappen maakt over multiculturalisme en nationalisme, maar ook over andere actuele zaken als bureaucratie, eenheidsidealen, eetgewoontes en zinloze militaire campagnes.

De Franse literatuur komt er verder bekaaid af in bovenstaande canonlijst. Geen Yourcenar, geen Camus, geen Céline, geen Proust, en zelfs geen Flaubert, wiens Madame Bovary het moest afleggen tegen die andere beroemde overspelroman, Anna Karenina van L.N. Tolstoj. Sommigen zullen het veel ambitieuzere Oorlog en vrede prefereren, anderen vinden dat de Russische literatuur het best belichaamd wordt in Dode zielen van Gogol of Misdaad en straf van Dostojevski; maar ik kies voor de stilistische perfectie van de grootste negentiende-eeuwse schrijver naast Charles Dickens.

Anna Karenina was in 2007 nog nummer 1 op een lijstje van de favoriete romans van meer dan tweehonderd schrijvers – een eer die meestal, en even terecht, is weggelegd voor Cervantes’ Don Quichot. Het verhaal van de Spaanse ‘ridder van de droevige figuur’ die gek is geworden door het lezen van boeken, is door zijn spel met feit en fictie de eerste filosofische roman uit de wereldliteratuur en onder meer de inspiratiebron voor een hele generatie ‘post’-moderne schrijvers van wie Italo Calvino de beroemdste is. Een invloedrijke tragikomedie in twee delen die na vierhonderd jaar nog steeds de lezer aan het lachen krijgt.

Voor postmoderne schrijvers was op mijn canonlijst geen plaats. Calvino had er zeker op gestaan, als ik niet had gekozen voor een andere Italiaan, die de literaire non-fictie vertegenwoordigt. Primo Levi schreef met Se questo è un uomo de indrukwekkendste getuigenis van de Shoah, die een van de grote thema’s is van de naoorlogse literatuur. De jood en partizaan Levi deed in dit bescheiden boek verslag van zijn tijd als dwangarbeider in Auschwitz, van de dunne lijn tussen daders en slachtoffers, en van de troost die de poëzie kan bieden. De sublieme manier waarop hij existentiële schuldgevoelens verwerkt is alleen te vergelijken met de fictie van Franz Kafka, die met zijn absurdistische romans en Erzählungen (‘Die Verwandlung’; In der Stafkolonie’) een niet te onderschatten invloed op de moderne literatuur heeft gehad, van het existentialisme tot het magisch-realisme en van Milan Kundera tot Willem Frederik Hermans.

Wuthering HeightsDe Europese literatuur bestaat niet alleen bij oeuvres, maar ook bij de gratie van eendagsvliegen, van auteurs die met één groots boek beroemd werden. Emily Brontë bijvoorbeeld, de schrijfster van de zwart-romantische klassieker Wuthering Heights, een roman die je dankzij de spannende familiedrama’s en de slimme vertelstructuur niet vaak genoeg kunt lezen. Brontë is de enige vrouw op de lijst. Schandalig? Ja, maar als Dickens niet uitverkoren wordt, dan ook niet Jane Austen of George Eliot; en hoe goed en baanbrekend Virginia Woolf ook schreef, zelfs haar Mrs Dalloway moet het afleggen tegen de bijbel van het modernisme (en het schrijfplezier), Ulysses van James Joyce. En wat zou een in Holland gemaakte canonlijst zijn zonder een Nederlander erop? Vandaar dat de laatste plaats bestemd is voor Hermans’ Nooit meer slapen, de geologische reisroman die met zijn nihilistische filosofie en zijn diepschrijnende emoties zo langzamerhand – in tientallen vertalingen – de Geheimtipp is van iedere ervaren lezer in Europa.

Advertenties

10 thoughts on “De Europese literatuur in 10 boeken

  1. En Vlaanderen?? Hugo Claus? Het verdriet van Vlaanderen?
    Of Magritte?
    Misschien ergens ook bij? want prachtig en belangrijk, vooral Claus.
    ik twitter niet …

  2. Een noodrantsoen, heer Mercks (hierboven), dat is wat een canon is. Meer niet. Gun het al degenen die deze werken nooit gelezen hebben of ervan gehoord hebben, laat staan een eigen keuze kunnen maken. Dit forum is door mij herhaaldelijk geplaagd met een pleidooi de moed op te brengen dit soort keuzes te maken. Voor het genoemde didactische, sociale doel. Mijn oproep is tenslotte gehonoreerd, al of niet dankzij mijn aandrang. In meerdere recente ‘berichten’. (Zoals de kaart met Grote Verhalen. Daar heb je ze weer, de hoofdletters als onmisbare vlaggenschepen in de chaos van het aanbod.) Gezegend de kinderen met een leraar Nederlands die dit soort keuzes heeft durven te maken. Dwars tegen elke modieuze vorm van “dat maak ik nog altijd zelf wel uit” in. De MULO-leraar die mijn eerste interesse wekte voor literatuur door het voorlezen van De scheepsjongens van Bontekoe (vanwaar de sprong naar de Odyssee opvallend goed te maken is) verdient nog dagelijks aanbeden te worden door oud-leerlingen aan de voet van een reusachtig standbeeld op het Hygiëaplein in Amsterdam.

    • Beste Guido,
      Bijzonder je reactie na een jaar te lezen! Zoals je ongetwijfeld weet, is het boekenweek. Ben er, zolang als ik me herinner, als eerste bij om een boek te kopen. Dit jaar was dat: Made in Europe door Pieter Steinz. Ik had zijn bijdragen in NRC in een mapje op mijn Mac bewaard; dat heeft niets te maken met het boek. Schitterend! Kan het je warm aanbevelen. (Is natuurlijk geen reactie op jouw bijdrage!) Hartelijke groet, Josée

      • Beste Josée, ik heb mij inderdaad vergist en las 14 waar 13 stond. Dacht nog wel er vlot bij te zijn! In ieder geval, dat is dan weer bijgepraat. (Wel raar dat dat ruïneuze verschijnsel van die canonvijandigheid gewoon rond blijft zingen zonder enige correctie of debat. Men zwijgt daar liever over … en laat onze jeugd als onbeschreven blad de wereld tegemoet dwarrelen, al twitterend, append, zappend (en gapend van verveling). Maar dat is maar nakaarten.) Mijn favoriet ging dit jaar uit naar de nieuwe Wilhelm Meisters leerjaren. Niet om door te komen in eerdere vertalingen, nu in prachtige vertaling/uitvoering! Hartelijke groet retour, Guido

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s