Homeros

De invloed van Homeros op de literatuur is even groot als die van Hergé op de strip of van de Beatles op de popmuziek. Als opmaat naar Gedichtenweek beantwoorden we de vraag: ‘Wat zou Europa zijn zonder de grootste epicus aller tijden?

HomerusVolgens Ernest Hemingway kwam de moderne Amerikaanse literatuur voort uit één boek: The Adventures of Huckleberry Finn van Mark Twain. Variërend op zijn stelling zou je kunnen zeggen dat de hele Europese literatuur is terug te voeren op de Ilias en de Odyssee, aangezien alle conflicten en emoties in de fictie – van het overspel van Madame Bovary tot de observaties in de poëzie van Wislawa Szymborska – al bij Homeros zijn te vinden. Zijn thema’s, personages en verteltechnieken (flashbacks, perspectiefwisselingen) zijn deel gaan uitmaken van het literair DNA van Europa en de rest van de wereld.

De westerse literatuur, en in ieder geval de epische poëzie in Europa, begon in de achtste eeuw vóór Christus met twee heldendichten die volgens de overlevering werden gecomponeerd door de blinde Griekse bard Homeros. De Ilias, een episode van 51 dagen uit het tiende jaar van de oorlog om Troje (Ilion), is het oudste. In zestienduizend zesvoetige versregels wordt het verhaal verteld van de halfgod Achilles, die na een conflict (om een meisje) met de Griekse opperbevelhebber Agamemnon weigert verder te vechten – met desastreus resultaat voor de Grieken. Pas als zijn vriend en geliefde Patroklos in zijn plaats is gesneuveld, mengt hij zich weer in de strijd – met desastreus resultaat voor de Trojanen en hun aanvoerder Hektor.

De Ilias is bloederig als een Tarantinofilm en vóór alles gericht op de vergane glorie van het gevecht tussen heren van stand. Ondanks ontroerende passages (een kind schrikt van zijn vaders helm met vederbos, een grijsaard smeekt om het lijk van zijn zoon, een oude vrouw spreekt haar zoon verwijtend toe op zijn doodsbed) is het verhaal van Achilles’ wrok minder opwindend dan de Odyssee (Odysseia). Dit avonturenverhaal van elfduizend regels, over de moeizame terugkeer van de held Odysseus naar zijn belaagde vrouw op het eiland Ithaca, is een goed geschakelde opeenvolging van seks (Calypso, Circe, Penelope), drugs (de Lotuseters) en exotische ontmoetingen (kannibalen, Sirenen, Cyclopen). Voor de liefhebbers van subtielere kost biedt het ook nog een trouwe vrouw met bewonderenswaardige grace under pressure, een jongen die volwassen wordt in de schaduw van zijn vader, en een trouwe hond die zijn laatste adem uitblaast als hij zijn meester na twintig jaar weerziet.

Roodfigurige vaas (5de eeuw v. Chr.) met Odysseus en de sirenen

Roodfigurige vaas (5de eeuw v. Chr.) met Odysseus en de sirenen

De legendarische Homeros (ca 800-750 vC) zou zijn geboren in de buurt van Smyrna, tegenwoordig Izmir en destijds een Griekse kolonie aan de Klein-Aziatische kust. Hij componeerde zijn Ilias en Odyssee toen het merendeel van de Griekse wereld nog ongeletterd was. Het alfabet, dat waarschijnlijk rond 800 in Griekenland was geïntroduceerd, had het mogelijk gemaakt om het gesproken woord vast te leggen, maar vormde nog geen bedreiging voor de eeuwenoude gewoonte om belangrijke zaken te memoriseren en mondeling over te leveren. De archaïsch-Griekse samenleving was een orale cultuur en de rondtrekkende bard was haar medium. Door de goed in het gehoor liggende hexameters van Homeros en zijn voorgangers werd iedere nieuwe generatie doordrongen van de ongeschreven regels en gebruiken van de maatschappij. De Homerische epen vormden een encyclopedie van het Griekse leven.

De bijzondere functie van de oude Griekse poëzie – cultuuroverdracht in een schriftloze samenleving – is af te lezen aan de stijl en compositie van de Ilias en de Odyssee. Eeuwenlang hebben geleerden zich verbaasd over de eigenaardigheden van de grote Homeros. Waarom beschrijft hij personen en veelvoorkomende situaties steevast in dezelfde bewoordingen (‘de koe-ogige Hera’, ‘de rozevingerige dageraad’, ‘welk een woord ontsnapte aan de haag uwer tanden’), terwijl een ieder weet dat je in de Literatuur het cliché moet mijden? Wat is de zin van de vele herhalingen en ellenlange opsommingen die niets met het plot te maken lijken te hebben? En hoe is het mogelijk dat de grondlegger van de westerse literatuur halverwege zijn verhaal soms niet meer weet wat hij een paar honderd verzen eerder heeft gezegd?

Filmposter Troy (2004) met Brad Pitt als Achilles en Eric Bana als Hektor

Filmposter Troy (2004) met Brad Pitt als Achilles en Eric Bana als Hektor

Het was de Amerikaan Milman Parry die na vergelijkend onderzoek bij Servische barden in de eerste helft van deze eeuw duidelijk maakte dat al deze ‘oneffenheden’ het gevolg waren van het mondelinge karakter van de epen, en dat de steeds herhaalde formules fungeerden als geheugensteuntjes voor de zangers en hun publiek. Veel van Parry’s collega-classici waren geschokt door zijn theorieën; hun Homeros kon zich toch niet ingelaten hebben met zoiets primitiefs als de orale traditie? maar andere wetenschappers zetten zijn werk voort, en maakten het half-mondelinge, half-schriftelijke karakter van de Ilias en Odyssee tot uitgangspunt van hun onderzoek naar ‘oraliteit’ en geletterdheid in klassiek Griekenland.De invloed van Homeros op de literatuur is even groot als die van Hergé op de strip of van de Beatles op de popmuziek. Via de Latijnse dichter Vergilius, die in zijn nationaal-Romeinse epos Aeneis zowel de Odyssee (de rondzwervingen van Aeneas) als de Ilias (zijn strijd in Italië) imiteerde, werden de Griekse heldendichten het model voor de nationale epen van alle West-Europese volkeren – van het Chanson de Roland en het Nibelungenlied tot Os Lusíadas van Camoëns en Jevgeni Onegin van Poesjkin. En hoewel in de eeuwen daarna de modernistische dichters, met hun voorkeur voor experiment en fragmentering, anders deden vermoeden, is de epische ‘roman in verzen’ onverminderd populair. Ook de Caribiër Derek Walcott (Omeros), de Nieuw-Zeelander Les Murray (Fredy Neptune) en de Brit Craig Raine (History –The Home Movie) zijn nazaten van de verzenspinnende, plottensmedende, ritmelievende, tranendwingende Homeros.

Advertenties

2 thoughts on “Homeros

  1. Beste Pieter,
    Ik zou toevoegen dat Homeros, volgens de overlevering, blind was: de blinde bart of de (blinde?) bart. Ook omdat hij zo duidelijk als blinde gebeeldhouwd lijkt te zijn in die mooie kop hierboven. En omdat blinden zo op het gehoorde en gesproken of gezongen woord gericht kunnen zijn. Dat maakt alles nog mooier.
    Hartelijke groet, Dolph.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s