Meissen en Wedgwood

‘China’ – zo heet porselein in het Engels, omdat China eeuwenlang het monopolie op geglazuurd wit aardewerk had. Pas vanaf 1708 werd porselein gemaakt in Europa, eerst door een fabriek in Meissen, daarna ook in Sèvres. Maar eigenlijk zijn de porseleinimitaties van Wedgwood, een statussymbool van de Europese elite, nog beroemder.

Het begon met een mislukte alchemist. Aan het begin van de achttiende eeuw probeerde Johann Friedrich Böttger in opdracht van August van Saksen tevergeefs om goud te maken uit waardeloos materiaal. Hij ontsnapte aan de ongenade van de keurvorst door in 1708 een succesrijke poging te doen om hard porselein te maken, als eerste in Europa. Porselein, een geglazuurd witkeramisch product van gebakken porseleinaarde en veldspaat, was uitgevonden in China in de tiende eeuw en op grote schaal geëxporteerd tijdens de Ming-dynastie (1368-1644). Vooral de versierde variant, met blauwe tekeningen onder het glazuur, sloeg aan en werd door de Hollanders en de Portugezen naar de Europese hoven verscheept. Zelf lukte het niemand op het continent om de subtiel gedecoreerde borden en vazen na te maken, niet alleen omdat het porseleinprocédé onbekend was, maar ook omdat de belangrijkste grondstoffen niet voorhanden waren. Hetgeen slimme Hollanders er overigens niet van weerhield om te werken aan een goedkoop alternatief, het nog steeds beroemde Delftsblauwe aardewerk.

Sèvres-kop-en-schotel met Marie Antoinette (19de eeuw)

Sèvres-kop-en-schotel met Marie Antoinette (19de eeuw)

Het was dus de Duitse amateurchemicus Böttger die er uiteindelijk in slaagde om door experimenten met verschillende kleisoorten (met name kaolien uit Colditz, niet ver van Dresden) en hogere baktemperaturen het Chinese porselein te kopiëren. Onmiddellijk werd hij vastgezet in de Albrechtsburg in Meissen, waar August der Starke in één moeite door de Königlich-Polnische und Kurfürstlich-Saksische Porzellan-Manufaktur vestigde. De rest van het personeel hield hij daar ook zo ongeveer gevangen, maar dat mocht niet baten. In de decennia na 1710 werd het geheim van het Meissner porselein langzaam over Europa verspreid, van Oostenrijk tot België en van Venetië tot Madrid. Het bekendste zacht porselein kwam na 1756 uit het Franse Sèvres, dat onder meer de hofleverancier van de Lodewijks en Marie Antoinette zou worden. De Franse koningin was zo dol op Sèvres dat het niet meer dan terecht is dat zij in later tijden model stond voor een van de populairste porseleinen miniaturen.

Meissner Zwiebelmuster (servies met 'uipatronen')

Meissner Zwiebelmuster (servies met ‘uipatronen’)

Het Meissner Hartporzellan werd vooral beroemd door de inventieve versieringen op het glazuur: aanvankelijk Japanse landschappen en chinoiserieën, daarna ook Duitse bloemen en gestileerde blauwe decors van bloemen en vruchten die in de volksmond Zwiebelmuster werden genoemd. De ‘uienpatronen’ kwamen vooral op serviezen terecht, terwijl polychrome decors werden gebruikt op andere gebruiksvoorwerpen en op sierporselein, zoals kleine beeldjes die je de voorlopers zou kunnen noemen van de zogenaamd schattige Hummelfiguurtjes die na de Tweede Wereldoorlog menige huiskamervitrine hebben veroverd. Niet iedereen was dol op Meissen: in 1813 schreef Goethe na een bezoek aan de fabriek dat hij eigenlijk niets gezien had ‘dat men graag aan zijn huishouden zou willen toevoegen.’ De Albrechtsburg had het monopolie op de porseleinverkoop toen al lang verloren, en was zelfs  begonnen om de ontwerpen van zijn eigen epigonen, Sèvres en Wedgwood, na te apen.

Het Engelse Wedgwood, opgericht in 1769 door de ontdekker van de witte aardewerkscherf, was niet eens een echte porseleinfabriek. Maar de cream ware van Josiah Wedgwood (1730-1795) – die was gemaakt van witbrandende klei, kwarts en Cornish Stone – kreeg binnen enkele decennia grote faam onder de adel in Groot-Brittannië en de rest van Europa. Niet het minst doordat het ivoorkleurige aardewerk met licht reliëf zodanig in de smaak viel bij de toenmalige koningin-gemaal dat het zich queen’s ware mocht noemen. Wedgwood op zijn beurt leende zijn naam niet alleen aan zijn witte serviezen maar ook aan de lichte kleur blauw van de door hem gecreëerde jasper ware waarop je zo mooi camee-effecten met wit aardewerk kon laten uitkomen. Een derde exporthit van de Wedgwoodfabriek in Stoke-on-Trent was de zogeheten basalt ware van zwarte aardewerkscherf die vooral gebruikt werd voor portretbustes.

Wedgwood Blue met 'Dancing Hours'-motief

Wedgwood Blue met ‘Dancing Hours’-motief

De pottenbakkerij van Wedgwood heette Etruria, en dat was niet de enige eer die Josiah en zijn zonen de klassieke oudheid bewezen. Het blauwe jasper ware met witte decoratie was een imitatie van antiek camee-glas. Met name de Portland-vaas, een Romeinse amfoor van ondoorzichtig blauw glas met afbeeldingen van wit glas, inspireerde de kunstenaars in het atelier van Wedgwood. De stijl van meesterontwerper John Flaxman, die in 1774 in dienst kwam en faam zou verwerven met zijn motieven van dansende figuurtjes (‘The Dancing Hours’), wordt nog steeds beschouwd als een van de iconen van het Britse neoclassicisme. Dat hij zijn ideeën bij de oude Grieken en Romeinen haalde, strekte in de ogen van zijn tijdgenoten tot aanbeveling. De ironie van de geschiedenis wil dat zijn ontwerpen in de loop der tijd in alle landen van Europa ook weer werden gekopieerd en -ïmiteerd.

Wedgwoodkopje, queen's ware

Wedgwoodkopje, queen’s ware

Toch is een vaas of een schaal in Wedgwood blue niet het eerste waaraan je denkt bij de merknaam Wedgwood. Dat zijn de sierlijke kopjes en schoteltjes waaruit het zo deftig en elegant drinken is, of je nu in een Weense Konditorei of een theehuis in Kopenhagen zit. Kopjes waaruit de crème de la crème van de Europese elite al eeuwenlang zijn of haar Javaanse koffie of Chinese thee nipt.

Advertenties

2 thoughts on “Meissen en Wedgwood

  1. Het lijkt vreemd, maar men zou ook aan het IKEA-design kunnen denken. Misschien niet de meubelen, maar het servieswerk, o.a. “ANIKA”, genoemd naar de voornaam van de ontwerpster. Europees is IKEA natuurlijk door de grote verspreiding : veel mensen, veel landen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s